Παρασκευή, 14 Ιουλίου 2017

Documenta 14:Μαθαίνοντας από τον Δημήτρη Πικιώνη (Από το εκκεντρικό στο οικουμενικό)



Με αφορμή την Documenta  
Ένα μείζον καλλιτεχνικό γεγονός όπως είναι η Documenta 14 («Μαθαίνοντας από την Αθήνα»), σε μια Αθήνα τραυματισμένη πολλαπλά από  την κρίση, μπορεί πράγματι να μας βάλει σε πολλές σκέψεις. Γιατί είναι αλήθεια πως οι κρίσεις δεν διδάσκουν, είναι απλά απάνθρωπες. Και η πιθανή αισθητικοποίηση τους εμπεριέχει, ακόμη και για τους καλοπροαίρετους,  την υποψία της αυθεντίας του υψηλού (της Τέχνης), που πειραματίζεται με το ταπεινό (την άθλια ζωή).
Ωστόσο θα ήταν επιφανειακό να περιοριστούμε στην άμεση θυμική πολιτική αντίδραση .

Στον λόφο του Φιλοπάππου
Κρίναμε σκόπιμο να ξεκινήσουμε την περιήγηση στην έκθεση έκκεντρα, από τον λόφο του Φιλοπάππου, όπου  εκτίθενται τρία έργα.
Στην αυλή του  Λουμπαρδιάρη, βρίσκονται οι εμπνευσμένες από το ελληνικό τοπίο γεωλογικές  συνθέσεις  της Vivian Suter και στο  εσωτερικό του  περιπτέρου τα μικρά έγχρωμα κολλάζ της Elisabeth Wild.
Στην κορυφή του λόφου, στο Άνδηρο,  εκτίθεται η μικρή μαρμάρινη καλύβα, της Rebecca Belmore, με αναφορά στην «πρόχειρη κατοικία για πρόσφυγες», όπως υποδηλώνεται. Εκεί, στον μεγάλο «εξώστη» που ανοίγεται σε μια θέα που σου κόβει την ανάσα προς το βράχο της Ακρόπολης, θα έλεγε κανείς πως το τοπίο, οι αλληγορίες και οι συνειρμοί είναι τόσο συντριπτικά, που μάλλον αναδεικνύουν την «αχίλλειο πτέρνα» της σύγχρονης τέχνης, όπου συχνά η  ιδέα, το όνομα και οι προθέσεις  του καλλιτέχνη είναι πιο δυνατά από το καθαυτό έργο.


Μαθαίνοντας από τον Δ. Πικιώνη
Ο λόφος του Φιλοπάππου πάντως δεν επιλέχθηκε τυχαία από την Documenta.  Εδώ προηγήθηκε ως γνωστόν το έργο του αρχιτέκτονα  Δημήτρη Πικιώνη «οι διαμορφώσεις στην περιοχή της Ακρόπολης και του Φιλοπάππου (1954-57)»
Άρα, το «Μαθαίνοντας από την Αθήνα», θα μπορούσε να μεταφραστεί σημειακά  στο «Μαθαίνοντας από τον Δ.Πικιώνη». 
Ο Δημήτρης Πικιώνης (1887-1968),  θα επιστρέψει ως καθηγητής στο Πολυτεχνείο στην Αθήνα μετά από μια περιπλάνηση μαθητείας στο Μόναχο και στο Παρίσι (1908-1912). Το όνομα του θα συνδεθεί με μια ευρύτερη ομάδα διανοουμένων και καλλιτεχνών του μεσοπολέμου (γενιά του ’30), το έργο  της οποίας στρέφεται γύρω από την αναζήτηση της «ελληνικότητας»- μια λέξη όμως που δεν αρκεί  για να δώσει απάντηση στο πολύπλοκο ερώτημα «τι είναι ελληνικό».
Ο Δ. Πικιώνης μέσω του έργου του θα εκφράσει ένα είδος συνεχούς αβεβαιότητας για το «ελληνικό», με τον τρόπο που το επεξεργάζεται η Δύση, αναζητώντας  την δική του εκδοχή για μια άλλη αρχαιότητα, αλλά και για μια άλλη μοντέρνα Ελλάδα.

Ορατές όλες οι εποχές της ιστορίας
Ο αρχιτέκτονας εργάζεται στον σημαντικότερο προστατευμένο από την ελληνική νομοθεσία αρχαιολογικό τόπο της Αθήνας, ένα  απόσπασμα της αρχαίας τοπογραφίας με επίκεντρο την Ακρόπολη, περικυκλωμένο από  το «χάος» της σύγχρονης πόλης.
Στο εσωτερικό αυτού του τόπου, θα επιχειρήσει να ανατρέψει την εξιδανικευμένη κλασσική αρχαιότητα, στην επεξεργασία της οποίας θεμελιώθηκε στην Δύση (από την Αναγέννηση και μετά), η διαμόρφωση μιας στέρεας επιστημονικότητας με ερμηνείες αλλά  και στερεότυπα γύρω από το τι είναι ελληνικό. Στην εγκατάσταση «Ο ελληνικός τρόπος» (στο ΕΜΣΤ) μπορούμε άλλωστε να πάρουμε μια μικρή γεύση από αυτά τα στερεότυπα, όταν καταλήγουν ακόμη και  σε αρχαιοελληνικές ιδεοληψίες προκειμένου να υπηρετήσουν την φαντασμαγορία του φασισμού, με κραυγαλέο παράδειγμα τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1936 στο Βερολίνο. Τα ίδια στερεότυπα αναζωπυρώνονται και στην νέα πολιτική επικαιρότητα, όπου η σύγχρονη Ελλάδα, διαμεσολαβημένη από τα ΜΜΕ, εμφανίζεται από πλευράς Γερμανίας να συμπυκνώνει ακόμη την  διάψευση του κλασσικού της παρελθόντος.
Ο Δ.Πικιώνης θα επιχειρήσει να «χειραφετηθεί» από τα στερεότυπα και να  ορίσει μια γραμμή διαφυγής από τους  «κανόνες» της μείζονος κλασσικής αρχαιότητας και κατ’ επέκτασιν του μείζονος μοντερνισμού, επιχειρώντας να φέρει στην επιφάνεια και να κάνει ορατές όλες τις εποχές της ιστορίας του ελληνικού τόπου.


Μωσαϊκό αποσπασμάτων
Θέμα-κλειδί αποτελεί η συλλεκτική διάσταση του έργου και το απόσπασμα, ως  εργαλείο σύνθεσης και κατασκευής. Κεντρική ιδέα αποτελεί  το λιθόκτιστο, υλοποιημένο με την πιο «τρελή» τεχνική του μωσαϊκού, άλλοτε στο δάπεδο (δρόμοι) και άλλοτε στον τοίχο (Λουμπαρδιάρης).
Όλα τα υλικά εκτίθενται, χωρίς διάκριση ανάμεσα σε κύρια και δευτερεύοντα. Την ίδια θέση με τις αρχαιότητες καταλαμβάνουν όλων των ειδών τα «απορρίμματα» της ιστορίας (αρχαία όστρακα επιφανείας, φερτά υλικά από λατομεία ή σύγχρονες κατεδαφίσεις).
Με την παραπάνω μέθοδο ο  αρχιτέκτονας δεν ενεργεί αισθητικά στο κενό σε σχέση με τον μοντερνισμό, ο οποίος ήρθε  σε ρήξη με  τον διαχωρισμό των καλών τεχνών από τα τεχνουργήματα και εισήγαγε την έννοια του ready made (αντικείμενο βιομηχανικής παραγωγής).
Ενώ στην μέθοδο ενός αρχαιολόγου, στόχος είναι το κάθε εύρημα να αποδοθεί στο αρχικό σύνολο, για τον Δ.Πικιώνη το απόσπασμα είναι ανεξάρτητο από την καταγωγή του, γεγονός που τον φέρνει σε προσέγγιση επίσης με την σύνθεση των ετερόκλιτων αποσπασμάτων σε σύνολα (κολλάζ)  από την μοντέρνα αλλά και τη σύγχρονη τέχνη.
Ο Δ.Πικιώνης αυτοσχεδιάζει στο κτίσιμο σε συνεχή διάλογο με  παλιούς  μαστόρους της πέτρας, ώστε να ανασύρει στην επιφάνεια, όπως λέει ο ίδιος, ξεχασμένες γνώσεις και ασυνείδητες μνήμες.
Με ανάλογο πνεύμα  αντιμετωπίζει και το πρόβλημα της φύτευσης, κάνοντας χρήση της  αυτοφυούς χλωρίδας, καθώς  η  ελληνική φύση σπαρμένη με  αρχαιότητες νοείται ως ισότιμη με την ιστορία.
Παρότι το έργο γειτνιάζει με ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της κλασικής αρχαιότητας, ο Δ. Πικιώνης επιλέγει να κάνει χρήση της ανατολικής (βυζαντινής και οθωμανικής) παράδοσης, η οποία στηρίζεται στην αρχαϊκή προσθετική μέθοδο κτισίματος της πέτρας .
Το αποτέλεσμα – ένα «μωσαϊκό» αποσπασμάτων-  είναι ένα μοντέρνο αρχιτεκτονικό ιδίωμα,  εκκεντρικό τόσο ως προς το δυτικό μοντέρνο, όσο  και ως προς το ανατολικό παραδοσιακό.

Αναγνώριση της εκκεντρικότητας
Ο χώρος συνολικά αποκτά τα χαρακτηριστικά μιας αποσπασματικής ολότητας, η οποία μπορεί να λειτουργήσει σαν μια συνοριακή ζώνη, που  επιτρέπει σε ένα μείγμα ετερόκλιτων, ξεριζωμένων από την παράδοση αποσπασμάτων παλιάς και νέας αρχαιότητας,  να συγκατοικήσουν στο περιβάλλον ενός «κοινού κόσμου».
Σ’ αυτό τον «μικρόκοσμο» η διαδραστική σχέση των θραυσμάτων  μπορεί να μας δώσει ταυτόχρονα μια σύνοψη της ανάμικτης ιστορίας του τόπου, της «εκτός των τειχών» σύγχρονης πόλης, καθώς και μια αλληγορία του σύγχρονου θρυμματισμένου κόσμου.
Στους κόλπους μιας μείζονος ευρωπαϊκής παράδοσης ο Δ.Πικιώνης, διαμορφώνει τελικά ένα ελάχιστο ιδίωμα, το οποίο  ασκεί πίεση για αναγνώριση μιας νέας  διευρυμένης οικουμενικότητας.
Έτσι, ένα μάθημα που μπορεί να αποκομίσει κανείς σήμερα από το έργο του, είναι πως το πρόβλημα της ιδιαίτερης ελληνικής ταυτότητας αποτελεί  εκ των υστέρων μέρος όλης της ταυτότητας του σύγχρονου κόσμου.
Θεωρούμε ότι ο δυτικός μοντερνισμός, περιπτώσεις όπως αυτή  του Δ.Πικιώνη, αφού αρχικά τις εκτόπισε, στην συνέχεια τις αναγνώρισε σε μεγάλο βαθμό με την μεταμοντέρνα προοπτική της εξαίρεσης. Επιχειρώντας αναδρομικά να διευρύνει τον ορίζοντα του  με το τοπικό και το διαφορετικό, καταλήγει συχνά στην ενσωμάτωση του με νέους «κανονιστικούς» όρους, ένα υπολανθάνον «διεθνές στυλ» αυστηρής κατάταξης και  απονεύρωσης του αρχικού νοήματος, με αποτέλεσμα να χάνεται  η ποιητική «αύρα» έργων κατ’ όνομα μόνο πολυεθνικών και πολυπολιτισμικών, όπως δείχνουν άλλωστε και πολλά παραδείγματα της Documenta 14.
Από αυτή την άποψη, το ριζωμένο στον τόπο του έργο του Δ.Πικιώνη, καθίσταται αναδρομικά έντονα κριτικό, γιατί εγείρει κρίσιμα ερωτήματα για την σχέση  «τοπικού» και «οικουμενικού» στον σύγχρονο κόσμο.
Μαθαίνοντας από την Αθήνα, πράγματι… Και βέβαια, μαθαίνω μέσω του Άλλου, σημαίνει μαθαίνω και κάτι από τον εαυτό μου, εμβαθύνω έως εξεγείρομαι εναντίον του εαυτού  μου.
Η εκμάθηση της τέχνης άλλωστε απαιτεί «μια αργή, βαθμιαία εκπαίδευση του βλέμματος», όπως λέει ο Β.Μπένγιαμιν.
Η διασταύρωση της  Documenta 14 και του Δ.Πικιώνη,  παροτρύνει μεταξύ άλλων  να δούμε πως στην θέση της παλιάς οριοθετημένης οικουμενικότητας της ευρωπαϊκής κουλτούρας που χάνεται,  η νέα οικουμενικότητα συνίσταται όχι στον αφ’ υψηλού αποικισμό των ιδιαιτεροτήτων αλλά στην εμβάθυνση και αναγνώριση της εκκεντρικότητας του τόπου.

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Σημείωση
Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών (9-5-2017)
http://www.efsyn.gr/arthro/i-documenta-14-sta-monopatia-toy-pikioni
ΕΙΚΟΝΕΣ (F/M)
01:  Λιθόστρωτο στο Άνδηρο, στον λόφο του Φιλοπάππου, έργο του Δ. Πικιώνη  
02: Τοίχος  στον Άγιο Δημήτριο τον  Λουμπαρδιάρη, στου Φιλοπάππου, έργο του Δ.Πικιώνη  
 


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου