Σάββατο, 31 Δεκεμβρίου 2016

Ώ Νείλε! Εγώ και η αγάπη μου, λυπόμαστε!



Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M), Φωτομοντάζ « Στην πόλη των νεκρών », Αίγυπτος 1988.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΤΩΝ SLUMS
Σχολιάζει ο Angelus Novus XXI

Ο κ. Χ έσβησε την οθόνη και το αρχείο με τα ντοκουμέντα από το Κάιρο του 2011, όπου ορισμένες φορές οι φωτογραφίες του ρεπορτάζ άγγιζαν τα όρια της τελειότητας, ακόμη και  στην απόδοση της θανατηφόρας βίας.
Ήδη η «αραβική άνοιξη» όχι μόνο δεν είναι στην επικαιρότητα, αλλά σχεδόν έχει ξεχασθεί. Καθώς έκτοτε τα «γεγονότα τρέχουν» και διακτινίζονται σε πολλαπλές κρίσεις στην Ανατολή και την Δύση, καλό είναι να εγκαταλείψουμε την εύκολη ετυμηγορία: ότι ο αραβομουσουλμανικός κόσμος είναι λόγω παράδοσης ανεπίδεκτος δημοκρατίας.

Ο κ. Χ. προτίμησε να γίνει «μάρτυρας του ανεπίκαιρου», καταφεύγοντας στα ενθυμήματα ενός παλιού ταξιδιού στο Κάιρο, το 1988. Μία από τις μεγαλύτερες νεκροπόλεις του κόσμου, είχε μετατραπεί σ’ ένα μέρος όπου συνυπάρχουν νεκροί και ζωντανοί. Στην «πόλη των νεκρών» του Καΐρου, ένα εκατομμύριο φτωχών έχουν κάνει κατάληψη και χρησιμοποιούν σαν κατοικία τους τάφους των Μαμελούκων. Τον 18ο αιώνα, στον χώρο κατοικούσαν οι «φύλακες τάφων» για λογαριασμό των πλουσίων οικογενειών του Καΐρου, ενώ η πρώτη μοντέρνα κατάληψη έγινε από τους πρόσφυγες του Σινά και του Σουέζ στον πόλεμο του 1967. Το νεκροταφείο, τόπος ταφής σουλτάνων και εμίρηδων, είναι πλέον μια ολόκληρη «περιτειχισμένη» πόλη. Υπάρχουν εδώ πολυσύχναστοι δρόμοι, αλάνες που παίζουν τα παιδιά, ζωή που εξελίσσεται με φυσικότητα ανάμεσα σε επιτύμβιες στήλες, θόλους, στοές και κρήνες και χωρίς αμφιβολία μερικά εξαιρετικά τεμένη  ισλαμικής αρχιτεκτονικής.
Σ’ αυτό το φαινόμενο, αδιανόητο για τον δυτικό άνθρωπο, ο οποίος έχει επιδοθεί σ’ ένα υστερικό lifting της ζωής προκειμένου να απωθήσει τον θάνατο, ο Αιγύπτιος συγγραφέας Ναγκίμπ Μαχφούζ θα δώσει μια άλλη διάσταση. Την ιδιότυπη σχέση ζωής / θανάτου θα την χρησιμοποιήσει σαν ένα παράδειγμα (ανάμεσα σε άλλα) για το «πνεύμα του τόπου» που ενώνει την αρχαία με τη σύγχρονη αιγυπτιακή ιστορία.  «Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με την εκμηδένιση, έτσι όπως παρουσιάζει ο σύγχρονος κόσμος το θάνατο, αλλά με τη μεταφορά της ίδιας της ζωής στον άλλο κόσμο».
Ο Μαχφούζ  χωρίς να αρνείται την ουμανιστική δυτική παράδοση, θα επιμείνει στην προσωπική του εμπλοκή με την δική του πολιτισμική πραγματικότητα και ταυτότητα.

Από την δυτική πλέον σκοπιά, η έρευνα του αμερικανού Mike Davis για τον «πλανήτη των slums (παραγκουπόλεων)» το 2006, θα αποδείξει πως το παραπάνω φαινόμενο του Καΐρου, δεν είναι παρά μια ασυνήθιστη «τοπική» πραγματικότητα μέσα σε μια άλλη πιο συγκλονιστική πραγματικότητα, που αφορά όλο τον πλανήτη. Στις λεγόμενες χώρες του τρίτου κόσμου, οι κάτοικοι των slums αποτελούν το ιλιγγιώδες 78.2 τοις εκατό επί του πληθυσμού τους, ποσοστό που ισοδυναμεί με το 1/3 του παγκόσμιου αστικού πληθυσμού. Στην Αίγυπτο, το 39,9 τοις εκατό του πληθυσμού (περίπου 11,8 εκατομμύρια κατοίκων) κατοικεί σε slums.
Ο Davis περιγράφει ένα τεράστιο πληθυσμό «αποθηκευμένο» στις πόλεις και εξορισμένο από την θεσμική παγκόσμια οικονομία. Αυτό το νέο αστικό προλεταριάτο αποτελεί απρόβλεπτη εξέλιξη, έναντι της οποίας απομυθοποιείται η ανεύθυνη νεοφιλελεύθερη πανάκεια του «αυτορυθμιζόμενου καπιταλισμού». Σε μια εποχή ραγδαίας επιτάχυνσης της παγκοσμιοποίησης, το παραπάνω φαινόμενο δεν είναι χωρίς επιπτώσεις για τον «πρώτο κόσμο».
Ας μην ξεχνάμε ότι η εξέγερση στην Αίγυπτο το 2011 πυροδοτήθηκε από τις τιμές στα είδη πρώτης ανάγκης, που προκάλεσε ο πληθωρισμός του αμερικανικού δολαρίου, δεν αμφισβητούσε δηλαδή άμεσα κάποια ξένη κυριαρχία, όπως στο παρελθόν. Αυτή την φορά δεν ανέδειξε μόνο το σαθρό μοντέλο ανάπτυξης του λεγόμενου τρίτου κόσμου, αλλά διεκδικούσε κοινωνική δικαιοσύνη και δημοκρατία, αιτήματα που μεσούσης της  παγκόσμιας κρίσης, καθίστανται εξ ίσου ζωτικά και για τις δυτικές κοινωνίες. Ο «τρίτος κόσμος», υπερβαίνει τον γνωστό μέχρι σήμερα γεωγραφικό προσδιορισμό. Στην Δύση, στο διογκούμενο ρεύμα των μεταναστών και των προσφύγων προστίθενται πλέον με ταχύτατους ρυθμούς οι «αυτόχθονες αποκλεισμένοι». Για να δώσουμε μια εξήγηση σήμερα σ’ αυτό που συμβαίνει π.χ. στα γαλλικά προάστια ή στο κέντρο της Αθήνας, προϋποθέτει να αλλάξουμε ριζικά κατεύθυνση σκέψης.

Η Δύση κατέκτησε την Ανατολή και έμαθε επί πολλούς αιώνες να μιλάει για λογαριασμό της. Όπως το απέδειξαν ιστορικοί αλλά και φιλόσοφοι (Ζακ Λε Γκοφ, Μισέλ Φουκώ κλπ), οι μέθοδοι οργανωμένης καταστολής και ελέγχου, αλλά και η τυπολογία κτιρίων φιλανθρωπίας, εγκλεισμού κλπ συνελήφθησαν από τον Δυτικό Μεσαίωνα για να αντιμετωπισθεί η εντός των τειχών «τρίτη τάξη» των αναξιοπαθούντων, ενώ στην συνέχεια μετοίκησαν αλλού.  Η Ανατολή (ειδικά η Μουσουλμανική Ανατολή) δεν υπήρξε μόνο πεδίο μιας μακρόχρονης αποικιακής κυριαρχίας της Δύσης, αλλά και πεδίο άσκησης ηγεμονικών θεσμών οι οποίοι ανέλαβαν «να την διδάξουν, να την συστήσουν, να την διοικούν». Με μια βαθιά τομή στο φαινόμενο του «Οριενταλισμού», ο Παλαιστίνιος Edward Said θα καταδείξει πως η κυριαρχία της Δύσης δεν περιορίζεται στα οικονομικά συμφέροντα αλλά επεκτείνεται στην κουλτούρα εξουσίας. Από την εποχή του Χριστιανικού Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, η «Ανατολή» κατασκευάζεται ως κάτι διαφορετικό από την «Δύση» και σε κάθε περίπτωση κατώτερο, που λίγη σχέση έχει με την πραγματικότητα.  
Μάλιστα θα τονίσει πως μια όψη του ηλεκτρονικού, μεταμοντέρνου κόσμου είναι ότι υπάρχει μια ενδυνάμωση των στερεοτύπων. Τα ΜΜΕ  «συμπιέζουν την πληροφορία σε όλο και πιο στερεότυπα καλούπια. Όσον αφορά την Ανατολή, η προτυποποίηση (…) έχει ενισχύσει το πνεύμα της επιστημονικής και φανταστικής δαιμονολογίας του δέκατου ένατου αιώνα περί “μυστηριώδους Ανατολής”».
Σήμερα με την αφορμή της τελευταίας κρίσης στην Ευρωζώνη, διαπιστώνουμε πόσο εύκολα τα στερεότυπα επεκτείνονται για να κάνουν αντικείμενο τον Έλληνα ή τον οποιοδήποτε Δυτικό.

Ό,τι απέμεινε από το παλιό ταξίδι του κ.Χ. είναι κάποιες φωτογραφίες και η φωνή της Ουμ Καλσούμ πλέουσα στα παράσιτα μιας φθαρμένης κασέτας. «Το αύριο» τραγουδάει «είναι στην πλάτη μας αόριστο, όμως το σήμερα είναι δικό μου! Πόσο απογοητεύει η πίστη για το μέλλον! Δεν πιάνομαι στον ύπνο ώστε να βλέπω την ομορφάδα της ζωής και να μην συγκινούμαι!». Σάμς Ίλ Ασίλ, είναι στα αραβικά ο ήλιος του δειλινού, που  «χρυσώνει τους κορμούς των χουρμαδιών» στις όχθες του Νείλου. «Ώ Νείλε! Εγώ και η αγάπη μου, λυπόμαστε!».
Στις όχθες του Νείλου, σύμφωνα με τον Μαχφούζ, γίνεται η «σύντηξη» αρχαίων και νέων πολιτισμών. Ως απόρροια του τοπίου, αλλά και αιώνων πάλης υπάρχει κάτι που χαρακτηρίζει τον Αιγύπτιο: «μια ξεχωριστή νότα θλίψης και αυτή εκφράζεται με τη λέξη “σαγκάν”». Παρ’ όλ’ αυτά, θα προσθέσει, «η ιστορία της Αιγύπτου είναι γεμάτη από επαναστάσεις και εξεγέρσεις».
Ο Μαχφούζ τονίζει την αναγκαία πράξη αυτογνωσίας σε τόπους σαν την Αίγυπτο (ή την Ελλάδα), που φιλοξενούν τους αρχαιότερους πολιτισμούς της ανθρωπότητας,  με τους οποίους και η Δύση διαμόρφωσε την ταυτότητα της. Ο Μαχφούζ, αλλά και ο Said, ο Davis κλπ, αντιπροσωπεύουν την ανεξάρτητη κριτική συνείδηση, αναγκαία για να εγείρει κρίσιμα ερωτήματα στον σύγχρονο κόσμο, αδιακρίτως Ανατολής ή  Δύσης.

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)


Σημειώσεις-Αναφορές

# To κείμενο βασίζεται στο τελευταίο αδημοσίευτο άρθρο (υπογεγραμμένο από τον Angelus Novus XXI ) που επρόκειτο να δημοσιευθεί στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία (περιοδικό Έψιλον  11-12-2011), η οποία  εν τω μεταξύ έκλεισε.
# Angelus Novus: Δάνειο από τον ομώνυμο πίνακα του Πώλ Κλέε (1920). Ο Benjamin αγοράζει το 1921, όπως μαθαίνουμε από τον φίλο του Γκέρσομ Σόλεμ,  την ακουαρέλα του Κλέε για χίλια μάρκα (14 δολλάρια!), παρ’ όλο που πένεται. Θα αναπτύξει με τον Angelus Novus μια ιδιαίτερη σχέση και σε μια από τις Θέσεις πάνω στην έννοια της ιστορίας (το τελευταίο έργο του γραμμένο το 1940), θα κάνει χρήση της αλληγορίας που του εμπνέει. «Μια ζωγραφιά του Κλέε», λέει, «ο Angelus Novus, παρουσιάζει έναν άγγελο που θέλει λες ν’ απομακρυνθεί από κάτι που κοιτάζει επίμονα. Τα μάτια του ατενίζουν, το στόμα είναι ανοιχτό, τα φτερά απλωμένα. Έτσι φαντάζεται κανείς τον Άγγελο της Ιστορίας. Το πρόσωπό του στρέφεται στο παρελθόν. Εκεί που εμείς βλέπουμε μιαν αλληλουχία γεγονότων, αυτός βλέπει μία και μόνη καταστροφή που στοιβάζει συντρίμμια πάνω σε συντρίμμια και τα σαρώνει στα πόδια του. Ο Άγγελος θα ήθελε να παραμείνει, να ξυπνήσει τους νεκρούς, να ενώσει πάλι τα σπασμένα.»
Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο BENJAMIN Walter. Μονόδρομος,(εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου), Αθήνα : Άγρα, 2004, (α΄ εκδ. 1928, Βερολίνο – β΄ εκδ. 1955), 139 σ. και ειδικότερα από το θραύσμα «Αυτοκρατορικό Πανόραμα. Ταξίδι μες στον γερμανικό πληθωρισμό».

  • ΜΑΧΦΟΥΖ Ναγκίμπ. Η δική μου Αίγυπτος. Συνομιλίες με τον Μοχάμεντ Σαλμάουι. Φωτογραφίες του Ζιλ Περέν, (μετάφραση: Μάγδα Κλαυδιανού), Αθήνα : Ψυχογιός, 1998, 159 σ.
  • DAVIS Mike. Planet of Slums, London / New York : Verso, 2006, 228 p.
  • SAID W. Edward. Οριενταλισμός, (μετάφραση: Φώτης Τερζάκης), Αθήνα : Νεφέλη, 1996, 426 σ.
  • ΤΑΣΟΥΛΑΣ Μανουήλ. Ουμ Καλσούμ, Αθήνα : Οδός Πανός, 1992,135 σ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου