Κυριακή, 30 Οκτωβρίου 2016

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΜΑΓΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ. Το σπίτι- bunker και η πλατεία-θέαμα.



Κτιριακά υπολείμματα του «Ατλαντικού Τείχους».
Απόπειρα προσέγγισης ενός διεθνούς ρεύματος αρχιτεκτονικής εν εξελίξει, με εμφανείς επιδράσεις στη σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική.
Το υπό διαμόρφωση νέο αισθητικό δόγμα του ορίου, μας απασχολεί μέσω μιας υπόθεσης που συνδέει δύο αντίθετα από πρώτη άποψη αρχιτεκτονικά αντικείμενα έρευνας: το σπίτι- bunker και την πλατεία-θέαμα.
Σήμερα, είναι τόσο τεράστια και ποικιλόμορφα τα τεχνολογικά μέσα ελέγχου και διαφάνειας της ατομικότητας, που ο παλιός παράγοντας ασφάλειας και τα παραδοσιακά όρια, με υλικό, αμυντικό και λειτουργικό χαρακτήρα, έχουν εκλείψει. Ακόμη και το πιο απομακρυσμένο σπίτι (κρύπτη της ιδιωτικής σφαίρας) υπόκειται στην ίδια εξωτερική υπερέκθεση με τον δημόσιο χώρο, όπως η πλατεία.
Παρόλο όμως που ο σύγχρονος αστικός χώρος έχει γίνει πορώδης και διαπερατός, παρατηρείται πως ο σχεδιασμός κάνει εντατική χρήση του ορίου τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο χώρο.
Μονολιθικό και συμπαγές ως προς τον δρόμο, προφυλαγμένο από την απουσία κοινωνικής ορατότητας που το περιβάλλει, το σπίτι- bunker,  μεταθέτει στο εσωτερικό του την ιδεώδη μορφή, ένα είδος εσωτερικού belvedere, ένα σύστημα ανώνυμο και «τέλειο», που μετατρέπει το άτομο σε θεατή.
Κατ’ αναλογία, αυτή η «φαντασμαγορία του εσωτερικού χώρου» επεκτείνεται στο δημόσιο χώρο. Η  πλατεία, τόπος ιστορικά και εξ ορισμού ανοιχτός, ένα είδος κενού, όπου διαδραματίζονται απρόβλεπτα αστικά συμβάντα στα οποία άλλωστε οφείλει την καταγωγή της, τείνει σήμερα να καταστεί μέσω ενός αυτοαναφορικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, σε «κλειστό» χώρο ή ένα θεματικό και  θεαματικό «πλήρες», ενώπιον του οποίου ο κάτοικος είναι επίσης θεατής.
Η οικοδόμηση μιας νέας αισθητικής του ορίου είναι κοινή τάση και στις δύο περιπτώσεις και οι ερμηνείες πολλές και διαφορετικές (από τον ενδόμυχο φόβο της καταστροφικής διάστασης του πολιτισμού μέχρι την επίδραση από τον μαζικό χαρακτήρα υλοποίησης της τεχνολογίας του φανταστικού).
Παραμένει ανοιχτό το ερώτημα, αν το φαινόμενο καταλήγει σε ένα μορφολογικό εκλεκτικισμό του μοντέρνου, που ξαναφέρνει στην επιφάνεια το τρομακτικό ανακάτωμα των styles και των συλλήψεων του κόσμου που βασίλευε τον 19ο αιώνα...
Μεθοδολογικά, η προσέγγιση είναι εννοιολογική (αισθητική -φιλοσοφική), με την έννοια ότι επιδιώκει να αποδεσμευθεί  από την εικόνα του προφανούς ή από τη συζήτηση με όρους αρχιτεκτονικών στυλ. Στηρίζεται σε μια ευρύτερη έρευνα αρχιτεκτονική και πολεοδομική με θεματικό άξονα τον πόλεμο ως καταλύτη  στην διαμόρφωση του αστικού χώρου και της πρωτοπορίας στην αρχιτεκτονική και στις άλλες τέχνες. Γίνεται με σημείο αναφοράς τον αρχιτέκτονα, πολεοδόμο και φιλόσοφο Paul Virilio, στον οποίο πρέπει να αποδοθεί  ο τίτλος του πρώτου εισηγητή της αισθητικής bunker

Αρχαιολογία των bunkers
Το 1958, ο Paul Virilio κάνοντας διακοπές ως νεαρός έφηβος στην ακτή της Βρετάνης, θα ανακαλύψει  τυχαία τα ερειπωμένα οχυρά του «Ατλαντικού Τείχους», που κατασκεύασαν οι Γερμανοί για την ενδεχόμενη εισβολή των συμμαχικών δυνάμεων από θαλάσσης κατά τον B' Παγκόσμιο Πόλεμο 3. Την αρχική  έκπληξη, θα διαδεχθεί το ερευνητικό ενδιαφέρον. Το 1975,  τα πρώτα πορίσματα της έρευνας του θα αποτυπωθούν στην έκθεση «H αρχαιολογία των μπούνκερ» 4. (ΕΙΚ.1)
Ο Virilio θα παρουσιάσει τα εν λόγω κτίρια  ως αρχέτυπα μιας ιερής αρχιτεκτονικής, που παραπέμπουν σε ναούς από μπετόν μιας άγνωστης θρησκείας ή σε ταφικά μνημεία ετερόκλιτων αρχαίων πολιτισμών (μασταμπά, ετρουσκικοί τάφοι, ιερά Αζτέκων κλπ), στημένα μπροστά στο κενό του θαλάσσιου ορίζοντα 5.  Δεν θα παραμείνει όμως στο πρωτογενές αισθητικό σοκ. Στην επανέκδοση του καταλόγου της έκθεσης  (2008), έχει πρόσθετους λόγους για να εμπλουτίσει την αρχική προβληματική του 6. Έχουν εν τω μεταξύ μεσολαβήσει μια σειρά από βιβλία του πάνω στο ίδιο περίπου θέμα, τα οποία τροφοδοτούνται με νέα «συμβάντα», που ανανεώνουν διαρκώς τον ερευνητικό του προσανατολισμό……..
AΠΟΣΠΑΣΜΑ από ανακοίνωση μου στο 1o ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ, ΑΘΗΝΑ, ΑΣΚΤ, 22-24/5/2014, δημοσιευμένη στα  πρακτικά του Συνεδρίου  «Η ελληνική αρχιτεκτονική στον 20ο και 21ο αιώνα. Ιστορία-Θεωρία-Κριτική» Ενότητα αναφοράς : Κριτική αποτίμηση της σύγχρονης συνθήκης, (επιμέλεια: Ανδρέας Γιακουμακάτος), Αθήνα: Gutenberg, 2016, σ.660-673
   
Αριστερά. Κατοικία στην Ελβετικές Άλπεις (αρχιτέκτων Davide Macullo, 2007-2009). 
Δεξιά. Bunker House στο Μπουένος Άιρες (αρχιτέκτονες Estudio Botteri-Connell, 2011)
 
                                                                  


ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗΣ

Το σπίτι - bunker

Αρχαιολογία των bunkers
 
Το Συμβάν (ή το Ατύχημα)

Πόλεις σαν μεγάλες ετοιμοπόλεμες μηχανικές δομές 

Σχέση της πόλης με τον πόλεμο

Ορίζοντας πολέμου

Ασύμμετρες πόλεις

Παρέκβαση I : «Ο καθένας, τον δικό του πόλεμο!»

Bunkers συμβολικά

Παρέκβαση ΙΙ: Ένα αρχιτεκτονικό παράδειγμα

«Φαντασμαγορία του εσωτερικού» (Walter Benjamin)

Παρέκβαση ΙΙΙ: το «Διπλό δωμάτιο» (Charles Baudelaire)

Οικοδόμηση μιας θεωρητικής αορατότητας 

Ανοχύρωτες πόλεις

Δημόσιος χώρος: η πλατεία- θέαμα

Παρέκβαση IV: «Πύργοι φυγής»

Αντί επιλόγου
Χτίζουμε την διαίρεση, αλλά το πως κτίζουμε το «μαζί» στις νέες συνθήκες, παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα σήμερα……..

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου