Τρίτη, 3 Φεβρουαρίου 2015

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ (ΩΡΑΙΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ). Ο Αριστομένης Προβελέγγιος (1914-1999), I.



Μπολιβάρ,
ένα ελληνικό ποίημα
 ΦΑΣΜΑ ΘΗΣΕΩΣ ΕΝ ΟΠΛΟΙΣ ΚΑΘΟΡΑΝ, ΠΡΟ
ΑΥΤΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣ ΦΕΡΟΜΕΝΟΝ
 Le cuer d’un home vaut tout l’or d’un païs
 «Για τους μεγάλους, για τους ελεύθερους,
     για τους γενναίους, τους δυνατούς,
Αρμόζουν τα λόγια τα μεγάλα, τα ελεύθερα,
     τα γενναία, τα δυνατά», λέει ο Νίκος Εγγονόπουλος.

# Ο Μπολιβάρ, με τον υπότιτλο «ένα ελληνικό ποίημα», γράφτηκε τον χειμώνα του 1942-43 και «κυκλοφόρησε σε χειρόγραφα αντίτυπα που έκαναν πολλοί, και το διάβαζαν σε συγκεντρώσεις αντιστασιακού χαρακτήρα», όπως σημειώνεται στη δεύτερη έκδοσή του σε βιβλίο, το 1962. Κάποιοι στίχοι μάλιστα αποτελούν «Ζωντανές αναμνήσεις από τον πόλεμο του 1940-41», όπου ο Εγγονόπουλος πολέμησε στην πρώτη γραμμή.
Στις αναλυτικές σημειώσεις που συνοδεύουν τον Μπολιβάρ, φθάνοντας στον στίχο «είσαι ωραίος σαν Ελληνας», ο Εγγονόπουλος μας παραπέμπει ιδιοχείρως στον σωκράτειο [ισοκράτειο] ορισμό, πως το να είσαι Έλληνας δεν είναι θέμα καταγωγής αλλά αγωγής.

# Και καθώς σήμερα, στην παρούσα ιστορική συγκυρία για τον τόπο μας και την Ευρώπη ολόκληρη,  συγκρούονται πάλι  οι δύο «Ελλάδες» -ας πούμε η μια, η παλιά και η άλλη, η νέα -, σκέφτηκα πως η σύγκρουση αυτή υπερβαίνει τις (απλές) ταξικές, κοινωνικές, ιδεολογικές  διακρίσεις,  είναι βαθειά σύγκρουση πολιτισμού και νοοτροπίας.
Και βέβαια η έκβαση της σύγκρουσης δεν έχει κριθεί ακόμη, αλλά συμβαίνει τώρα. Έτσι όπως συνέβη φαντάζομαι στην Κατοχή (και γενικά σε κρίσιμες εποχές συμπυκνωμένου ιστορικού χρόνου), όταν αναδεικνύονται λίγο απρόβλεπτα (και καταπλήσσουν μάλιστα) άτομα μάλλον «αόρατα» και εκτοπισμένα μέχρι πρότινος και ξαφνικά χειραφετημένα από όλων των ειδών τα στερεότυπα του παρελθόντος…και με μια ανάμιξη (αν μη τι άλλο) πιο αντιπροσωπευτική της ελληνικής κοινωνίας.

#Μου έρχεται πάντα στο νου μια πολύ ωραία εικόνα, σχεδόν αλληγορική… όταν περιγράφει η πρόσφατα χαμένη Νέλλη Ανδρικοπούλου το κατάστρωμα του Ματαρόα (Το ταξίδι του Ματαρόα, 1945. Στον καθρέφτη της μνήμης, Αθήνα : Εστία, 2008). Εκεί πάνω βρέθηκε το 1945 μια μικρή Βαβυλωνία νέων. «Πολύ φτωχά άτομα ταγμένα στον αγώνα ... κι άλλα οικονομικά εύρωστα ... μικροαστοί και μεγαλοαστοί … παρέες αθηναϊκές αλλά και άτομα μοναχικά...», τα οποία αναδείχθηκαν στη συνέχεια σε αφρόκρεμα της ευρωπαϊκής διανόησης.
Και πάντα ονειρευόμουν το Ματαρόα να πλέει προς την αντίστροφη κατεύθυνση, προς την Ελλάδα…Σαν ένα όνειρο.

#  Και αίφνης ανακάλεσα  στην μνήμη μου κάποιον που έζησε όλη την ζωή του κυριολεκτικά μέσα σ’ αυτό το διαρκές όνειρο. Πρόκειται για  τον αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Αριστομένη Προβελέγγιο. Μια πολύπλευρη προσωπικότητα, ζωγράφος επίσης και ποιητής.
Τον γνώρισα αρχές του ’80, νεαρή αρχιτέκτων τότε, αρχικά στο Παρίσι, όπου κάθε Σάββατο με δεχόταν στο διαμέρισμα του, σε πολύωρες συζητήσεις «χωρίς θέμα»…Και έπειτα στην Αθήνα (όταν επέστρεψε οριστικά). Κάναμε μαζί και ένα ταξίδι το 1983 στην ελληνική επαρχία, για να διαδώσουμε κάποιες πολεοδομικές ιδέες, όπως έλεγε… Γρήγορα όμως αποδείχτηκε πως  το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον ήταν «άγονη γραμμή»… Η Ελλάδα προχωρούσε με έπαρση σε άλλους δρόμους. Ο Προβελέγγιος έβλεπε με διαύγεια αλλά και με απογοήτευση την καταστροφική πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας, η οποία άρχιζε ήδη να επεκτείνεται και στην υπόλοιπη Ελλάδα.
Αφάνταστο χιούμορ, ελευθερία σκέψης - έμφυτη και καλλιεργημένη ταυτόχρονα-, εκλεπτυσμένη αθυροστομία, εχθρός του πολιτικά ορθού θα έλεγε κανείς με τα σημερινά δεδομένα και ασυμβίβαστος στην κριτική του. Η κριτική είναι μια πράξη αγάπης, μια αναπόφευκτη υποχρέωση, έλεγε επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Κάρλος Φουέντες.
Συχνά στις συζητήσεις μας  αξιολογούσε περισσότερο και από το αρχιτεκτονικό του έργο (το οποίο δεν δημοσίευσε όσο θα έπρεπε) την πολιτική του δράση σε τραγικές και δύσκολες για την Ελλάδα στιγμές, στα χρόνια της Κατοχής.
Ίσως να μην κατανοούσαμε (οι νεώτεροι) σε βάθος αυτή την επιλογή εκείνη την εποχή, αυτό το κάτι που τον έκαιγε... Πάντως μας μάγευε και μας ενθάρρυνε! Κάτι έμεινε απ’ όλα αυτά. Και κυρίως (και τότε και τώρα) η πεποίθηση πως ο φόβος είναι ανώφελο πράγμα, είναι ένας εχθρός κι ένα σαράκι της ζωής τελικά…Αλλά και ότι η χειραφέτηση  και η εκμάθηση της ελευθερίας  είναι ένας δύσβατος δρόμος, αλλά αξίζει τον κόπο!
Ο Αριστομένης Προβελέγγιος τελείωσε το Βαρβάκειο Πρακτικό Λύκειο το 1931 και σπούδασε στη σχολή Αρχιτεκτόνων-Μηχανικών Ε.Μ.Π. κατά το 1931-1936, έχοντας ως καθηγητές, αρχιτέκτονες σπουδαίους από κάθε άποψη! Τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Αναστάσιο Ορλάνδο κλπ. Όμως η έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, διέκοψε την επαγγελματική σταδιοδρομία του. Προσχώρησε στον αγώνα της Εθνικής Αντίστασης μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ. Ο θάνατος του μεγάλου του αδελφού και ο τραυματισμός του ίδιου κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών στην Αθήνα, στη σκληρή μάχη του Ψυρρή, τον σφράγισαν ανεξίτηλα.
Το 1945 με υποτροφία της γαλλικής κυβέρνησης έφτασε στο Παρίσι για να σπουδάσει πολεοδομία στη Σορβόννη. Εκεί του δόθηκε το 1946, η ευκαιρία να εργαστεί στο γραφείο του Le Corbusier (κτύπησε πολύ απλά όπως έλεγε –με το θάρρος της νεότητας- την πόρτα του Atelier στην οδό Sevres στο Παρίσι). Εργάστηκαν εκεί ως γνωστόν και άλλοι Έλληνες Αρχιτέκτονες (Ιάννης Ξενάκης, Γιώργος Κανδύλης, Πολύβιος Μιχαηλίδης κλπ).
Παραθέτουμε ένα ενδιαφέρον απόσπασμα από την τελευταία του συνέντευξη στο Βήμα (07/11/1999), ιδιαίτερα επίκαιρο όχι μόνο λόγω της νέας ιστορικής συγκυρίας για την Ελλάδα αλλά και για την Ευρώπη ολόκληρη. Αλλά και διαχρονικά επίκαιρο.

1.Για το σύστημα αναξιοκρατίας, οικογενειακής και πελατειακής προστασίας, που ταλανίζει (βολεύει αλλά και ευνουχίζει) την Ελλάδα σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο

«Η αλήθεια είναι ότι μέσα από την οικογένεια είχαμε την εντολή να μην έχουμε προγονοπληξία ακολουθώντας τη συμβουλή του ίδιου του Μπότσαρη (σημ. ο πατέρας του Αριστομένη καταγόταν από τον Μάρκο Μπότσαρη...).
 Λέει ο Μπότσαρης στον γιο του: "Δε θα πεις ποτέ "Μπότσαρης", ποτέ δε θ' αποκτήσεις ένα εφόδιο απ' το οικογενειακό σου όνομα. Αντιθέτως" του λέει "τους καθηγητές σου θα τους σέβεσαι και θα τους υπακούς. Αν όμως δεις να είναι άδικοι, είτε με σένα είτε με τους συμμαθητές σου και κυρίως με αδυνάτους ανθρώπους, τότε θα αντιταχθείς ακόμα και σ' αυτούς, θα ζητήσεις το δίκιο...".

2.Για τον φόβο και για την απομυθοποίηση του φόβου

«Τώρα πια κάποιοι πιστεύουν ότι ξέρουν το "καλό" μας... Και το εφαρμόζουν...Αγνοώντας ότι άνθρωποι υπηρετούν τις διαταγές τους... Ετσι σιγά σιγά οι ίδιοι άνθρωποι γίνονται απάνθρωποι. Η δική μου ανησυχία είναι ότι από το "άνθρωπος" ως το "απάνθρωπος" μεσολαβούν κάποιοι κύριοι που διοικούν και οργανώνουν δήθεν τη ζωή μας. Είναι αυτοί που πιστεύουν μετά βεβαιότητος ότι οι άνθρωποι πλέον ζουν γεμίζοντας τις τσέπες τους... είναι οι ίδιοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι η καρδιά μας χτυπάει στην τσέπη μας... Αυτοί λοιπόν αποφασίζουν τι θα φάμε και τι θα πιούμε και πόσα μας φτάνουν και πόσα δεν μας φτάνουν... Με αυτή την πίστη τους οδηγούνται σε διάφορα σχέδια για τη δική μας ζωή... Λένε: "Τα οικονομικά σας θα είναι έτσι. Εμείς ξέρουμε πως θα είναι έτσι... Εσείς δεν ξέρετε τίποτε... Γι' αυτό δουλεύετε και μη μιλάτε...". Τρελά πράγματα. Πού και πού, όταν δεν τους βγαίνουν τα σχέδια, εμφανίζονται στις εφημερίδες και τις τηλεοράσεις και δίνουν το σύνθημα: "Πρέπει να βαδίσουμε με γρηγορότερους ρυθμούς και για να τους πετύχουμε απαιτείται ενότης όλων". Δηλαδή, "τραβάτε όλοι το καρότσι κι αφήστε τα χαλινάρια σ' εμάς...". Και ποιος είσαι εσύ, βρε, που θα σου αφήσουμε τα χαλινάρια;».

# Ωραίοι σαν Έλληνες (λοιπόν).Το διαρκές όνειρο…
Γι’ αυτούς ο Ν.Εγγονόπουλος έγραψε « Ίσως τ’ ωραιότερο τραγούδι που ποτές εψάλανε σ’ όλο τον κόσμο…». Όχι γιατί όπως λέει:
«υπήρξαν για τις
     πατρίδες, και τα έθνη, και τα σύνολα,
     κι άλλα παρόμοια, που δεν εμπνέουν,
Παρά γιατί σταθήκανε μέσ’ στους αιώνες...,
     μονάχοι πάντα, κι ελεύθεροι, μεγάλοι,
     γενναίοι και δυνατοί….»

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου