Σάββατο, 6 Δεκεμβρίου 2014

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΗΘΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΑΘΗΝΑΣ. Στις πόλεις η πρόγευση του μέλλοντος.

Σύλληψη εκείνων που βρέθηκαν στην λάθος πλευρά της παγκόσμιας τάξης.  
Ομόνοια. F/M, 31/3/2012
Αξίζει να σημειώσουμε πως στα τελευταία ρατσιστικά στιγμιότυπα, οι νεοναζί τρομοκράτες στοχεύουν κυρίως πάνω στους πιο αδύναμους ξένους, σ’ αυτούς που βρέθηκαν (προς το παρόν) στη λάθος πλευρά της παγκόσμιας τάξης πραγμάτων, την εξ ανατολών.
Ο Παλαιστίνιος Εντουαρντ Σαίντ (Οριενταλισμός), θα πει πως η Δύση κατέκτησε την Ανατολή και έμαθε επί πολλούς αιώνες να μιλάει για λογαριασμό της. H «Ανατολή» κατασκευάζεται ως κάτι διαφορετικό από την «Δύση» και σε κάθε περίπτωση κατώτερο. 
Η τελευταία κρίση στην Ευρωζώνη έδειξε πόσο εύκολα τα στερεότυπα επεκτείνονται για να κάνουν αντικείμενο τον Έλληνα ή τον οποιοδήποτε Δυτικό.

Οι μειονότητες
Κατ’ αναλογίαν, στο εσωτερικό της ελληνικής κοινωνίας, παρατηρούμε τα ρευστά όρια ανάμεσα στον ξένο και τον Έλληνα. Όσο οι επιθέσεις της Χρυσής Αυγής εναντίον Πακιστανών, Αιγυπτίων κλπ, επεκτείνονται σε  Έλληνες και ξένους αδιακρίτως, με έμφαση στις «ειδικές» κατηγορίες –καλλιτέχνες, ομοφυλόφιλους κλπ, αποδεικνύεται πως το «πολιτικά ορθό», μια ακόμη κατάκτηση της Δύσης,  κατεδαφίζεται. Ομως από μια άλλη άποψη ριζοσπαστικοποιείται.
Το οικουμενικό δικαίωμα στην πόλη και όχι η σχετικοποίηση του καθίσταται κεντρικό πολιτικό ζήτημα.

Νέες συλλογικότητες
Το ερώτημα της δημοκρατικής οικοδόμησης μιας κοινής αστικής ζωής, ιδέα την οποία θεμελίωσε η αρχαία ελληνική πόλις, ετέθη τις προηγούμενες δεκαετίες από τις δυτικές κοινωνίες με σύγχρονους όρους.
Η συνύπαρξη ετερόκλιτων τάξεων, εθνοτήτων και ατομικοτήτων, αν και ανταγωνίζεται την παραπάνω ιδέα , ταυτόχρονα προκαλεί την επινόηση ενός δημόσιου χώρου που απελευθερώνει από τους παραδοσιακούς κληρονομικούς δεσμούς και εξασφαλίζει μια νέα πλούσια κοινωνικότητα .
Σήμερα η αστική παράδοση στον δημόσιο χώρο μοιάζει να διαρρηγνύεται και να κατεδαφίζονται κατακτήσεις δεκαετιών. Πρωτόγνωρα φαινόμενα, δίνουν ήδη μια εικόνα για τον μελλοντικό κόσμο, τις συγκρούσεις, αλλά και τις νέες συλλογικότητες στον χώρο, όπως άλλωστε συνέβη και στο παρελθόν, όταν μια γιορτή όπως το καρναβάλι στην Βενετία ή μια εξέγερση στην ψαραγορά στο Παρίσι (place de grève), σηματοδότησαν τον αστικό χώρο. Ενδεικτικό παράδειγμα σήμερα είναι  οι πλατείες, με αφετηρία το Ταχρίρ στο Κάιρο.  
Ο Ισραηλινός συγγραφέας Έτγκαρ Κέρετ που ενεπλάκη στην «εξέγερση των σκηνών» (πλατεία Ράμπιν, Τελ Αβίβ 2011), θα τονίσει την επανανακάλυψη της κοινωνικής αλληλεγγύης και πως τον δρόμο άνοιξαν οι αραβικές εξεγέρσεις.
Σε μια τέτοια κατεύθυνση, επίκαιρα αστικά γεγονότα, όπως η αντίδραση στο Gay Pride Θεσσαλονίκης, η επίθεση στο Χυτήριο, ο έλεγχος της πόλης από πολιτικές συμμορίες (Άγιος Παντελεήμονας), η χρήση επικίνδυνων χημικών στις διαδηλώσεις κλπ., καθίστανται γεγονότα αιχμής για το σύνολο της πόλης.
Χαράσσοντας στον τοίχο, είναι η θέληση να διασώσεις την ζωή απ’ τον κατακλυσμό, έγραφε ο φωτογράφος Brassai  στο βιβλίο του «Από τον τοίχο του σπηλαίου στον τοίχο του εργοστασίου» (1930). Στον τοίχο ενός εργοστασίου (άλλοτε). F/M, 2005

Εκμάθηση της ελευθερίας
Στο ρευστό πρότυπο στο οποίο βίαια πρέπει να ενταχθεί η ελληνική κοινωνία, η ταξική διάσταση εντείνεται.
Η άρχουσα τάξη εξαναγκάζεται σε συνθήκες κρίσης να εγκαταλείψει κυρίως την διοικητική μεσαία τάξη, στην οποία στηρίχθηκε.
Το μεγαλύτερο τμήμα της πλέον προστίθεται στους παλιούς αποκλεισμένους από το σύστημα αναξιοκρατίας, οικογενειακής και πελατειακής προστασίας.
Ομως είναι στιγμή να θυμηθούμε τον Βάλτερ Μπένγιαμιν:  Εκείνος που υποφέρει από τη φτώχεια και τη στέρηση πρέπει να πειθαρχήσει τον εαυτό του, ώστε ο πόνος του να παύσει να γίνεται κατηφορικός δρόμος του μίσους (ή της θλίψης), αλλά ανηφορικό μονοπάτι της αφύπνισης. Η χειραφέτηση  και η εκμάθηση της ατομικής ελευθερίας καθίστανται πρόκληση για να ενωθούν παλιοί και νέοι χαμένοι, σε μια  ριζοσπαστική προοπτική.

Το τέλος της ηθογραφικής Αθήνας
Ο Νοτιοαφρικανός καλλιτέχνης Ουίλλιαμ Κέντριτζ, λευκός γεννημένος στο Γιοχάνεσμπουργκ, θα μας απευθύνει τελευταία ένα γεμάτο σημασία χαιρετισμό - «Welcome to the real world»!
Η σημερινή Αθήνα μοιάζει να εισέρχεται  βίαια στον κόσμο της πραγματικότητας, στέκεται ήδη πάνω στα συσσωρευμένα ερείπια της ηθογραφικής Αθήνας.
Λόγοι πολιτικοί και εθνικοί, συσκότιζαν σταθερά το πραγματικό  της πρόσωπο. Συχνά λειτούργησε σαν υπόβαθρο η φθαρμένη ιδεολογία του νεοκλασικισμού, που την ναζιστική καρικατούρα της αντιγράφει  η νέα ελληνική τρομοκρατία.
Η ιστορία όμως έμοιαζε να εργάζεται σιωπηλά.Το τέλος της ηθογραφικής Αθήνας επήλθε όταν το 1922  η πρωτεύουσα δέχθηκε τον  προσφυγικό κόσμο του ενός και πλέον εκατομμυρίου.
Ένας δεύτερος σταθμός ήταν η μαζική εσωτερική μετανάστευση που προκάλεσε ο εμφύλιος πόλεμος.
Ένας τρίτος σταθμός ήταν η έλευση των ξένων μεταναστών στις αρχές του ’90.
Νέα και παλαιά γεγονότα διασταυρώνονται και συχνά μας βαραίνουν με την άγνοια τους. Η γνώση σήμερα ως αυτογνωσία, κριτική, ριζική αμφιβολία, συνιστά  εξέγερση εναντίον «της νέας τάξης εξουσίας που κερδίζεται μέσα από μια όλο και πιο επιφανειακή κουλτούρα» . (Ρίτσαρντ Σένετ).
                                                            
Στήλη (η). παν ό,τι στήνει τις ως σήμα, οίον λίθος ή πλάξ οπωσδήποτε τοποθετημένη, ως σημείον τάφου ή ορόσημον. Μνήμη Αλέξη Γρηγορόπουλου. Οδός Πανεπιστημίου. F/M, 31/3/2012

2008, το τελευταίο τούνελ
Σάββατο βράδυ, 6 Δεκεμβρίου 2008, ο έφηβος Αλέξης Γρηγορόπουλος  θα πέσει στα Εξάρχεια  αναίτια νεκρός από σφαίρα αστυνομικού.
Θα επακολουθήσει ένας συλλογικός θρήνος κυρίως των νέων και μια αυθόρμητη βίαιη εξέγερση, που θα συνταράξει την Αθήνα.
Το 2008 μοιάζει με το τελευταίο τούνελ μέσα από το οποίο ο «κόσμος του πριν» περνούσε  για να μπει στην νέα εποχή της Αθήνας.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι πόλεις παντού στον κόσμο, εκτεθειμένες σ’ ένα βίαιο ταξικό πόλεμο από τα πάνω, όσο και αν περιτειχίζονται, θα είναι  μονίμως  διάτρητες από την εισβολή της κοινωνικής εξέγερσης.
Ο «αυθόρμητος» Δεκέμβρης έθεσε ένα βαθύτερο  ερώτημα. Γιατί ο θάνατος του ενός που δεν εντάσσεται σε καμιά πολιτική αντίσταση, μετατρέπεται μέσα σε λίγες ώρες σε συμβολικό και απόλυτα πολιτικό γεγονός;
Η βία είναι απαράδεκτη για τη Δυτική ηθική συνείδηση, θα επισημάνει ο  Ζαν Μποντριγιάρ (Το πνεύμα της τρομοκρατίας ). Ανάμεσα στις πολλές ερμηνείες για την αφόρητη ισχύ που πυροδοτεί την βίαιη σύγκρουση, θα μας χαρίσει και μία, ιδιαίτερα πειστική: όσο περισσότερο το σύστημα παγκοσμίως συγκεντρώνεται κάπου, συνιστώντας οριακά ένα και μοναδικό δίκτυο, τόσο πιο ευάλωτο καθίσταται σε ένα μονάχα σημείο.
Στο πρόσωπο του Αλέξη Γρηγορόπουλου, είναι σαν να συμπυκνώνεται αλληγορικά η ταυτότητα της νέας τάξης πραγμάτων. Το ενιαίο μοντέλο, σύμφωνα με τον Μποντριγιάρ, προκειμένου να επιβληθεί, καταλήγει σταδιακά στον μέγιστο βαθμό των απαγορεύσεων και των περιορισμών, σε κάτι αντίστοιχο με ό,τι ισχύει σε μια φονταμενταλιστική κοινωνία, σ΄αυτό που η Δυτική Κοινωνία πρόβαλε ως το απόλυτο Κακό .
Ο ατομικός θάνατος (δολοφονία ή αυτοκτονία) που μετασχηματίζεται σε ηρωισμό, είναι πλέον ένα καινούργιο αποσταθεροποιητικό στοιχείο, το οποίο αντιτάσσει στην ιστορική και πολιτική τάξη πραγμάτων το συμβολικό γεγονός.

Το κεφάλαιο των πόλεων
Το δίλημμα του 21ου αιώνα μοιάζει αίφνης να είναι το ίδιο με  αυτό του Μεσαίωνα. Η εργασία ανάγεται σε αξία, ενώ στην πράξη αμφισβητείται και καταδικάζεται.
Ο Γάλλος ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ, μιλώντας για τις καινοτομίες που εισάγει η μεσαιωνική πόλη σε σχέση με την ύπαιθρο, θα μιλήσει μεταξύ άλλων για ένα αστικό φαινόμενο, συγγενές με αυτό της μοντέρνας εποχής. Την έλλειψη ή την προσωρινότητα της εργασίας, η οποία γεννά δύο άλλα σημαντικά αστικά φαινόμενα: την εμφάνιση ενός «τρίτου κόσμου» μέσα στις πόλεις και τις αστικές εξεγέρσεις. 
 Η επανάσταση που συντελείται στις πόλεις είναι το άνοιγμα (παραχώρηση δικαιωμάτων και επιβολή φόρων) στην περιφέρεια (bourgs), εκεί που κατοικούσαν οι μετέπειτα αστοί (bourgeois). Ετσι άνοιξε το κεφάλαιο των πόλεων που αποσπώνται από την εκκλησία και την μοναρχία.
Σαν αστική κοινωνία καθιερώνεται η κοινωνία ίσων ανθρώπων απέναντι στο δίκαιο, παρά την πραγματικότητα που παραμένει μακριά από το ιδεατό.
Η πόλη μετατράπηκε σε κύστη μέσα στον φεουδαρχικό οργανισμό. Σε μια τέτοια κατεύθυνση πρέπει να δούμε και τις πόλεις σήμερα.

Εξόριστοι σε ένα κόσμο χωρίς κέντρο
Η σύγχρονη μητρόπολη ολοκληρώνει στις μέρες μας ένα παλιό φαινόμενο. Tέλη 19ου αιώνα- αρχές 20ου, πάνω από 16 εκατομμύρια ξένοι, κυρίως ευρωπαίοι, θα περάσουν στην Αμερική και θα ενωθούν με τους παλιούς ευρωπαίους αποίκους. Η πόλη είναι συνώνυμη με τους ξένους, ασύμβατη με το δόγμα της καθαρότητας. Αυτός είναι ένας δρόμος χωρίς επιστροφή.
Η μίξη των πληθυσμών γέννησε την ανεξάρτητη κριτική συνείδηση, ταυτόχρονα εθνική και υπερεθνική, που θα εγείρει έγκαιρα νέα κρίσιμα ερωτήματα.
Ο Μεξικανός συγγραφέας Κάρλος Φουέντες, ήδη από το 1969 έγραφε: «Χάνοντας την παλιά οικουμενικότητα της ευρωπαϊκής αστικής κουλτούρας, είμαστε σήμερα όλοι εξόριστοι σε ένα κόσμο χωρίς κέντρο. Η οικουμενικότητα συνίσταται στην αναγνώριση της εκκεντρικότητας».
Αυτή η διαπίστωση τείνει να αποκτήσει γενική ισχύ.

Η νέα εκτεταμένη περιφέρεια
«Δεν είναι τυχαίο πως  ο κόσμος τον οποίο περιγράφει ο Καβάφης σήμερα αναγνωρίζεται διεθνώς», θα πει ο Νάνος Βαλαωρίτης. «Διότι ο κόσμος ο σημερινός, αρχίζει να του μοιάζει. Η Αλεξάνδρεια. Με όλες τις φυλές. Η ελληνιστική εποχή. Σήμερα τη ζούμε, γιατί ζούμε όλο αυτό το ανακάτεμα των εθνοτήτων, των φυλών, των ανθρώπων.
Ο Νοτιοαφρικανός συγγραφέας Κούτσι και το μυθιστόρημά του «Περιμένοντας τους βαρβάρους» αναφέρεται στην σχέση των αποίκων Μπόερς με τους ιθαγενείς μαύρους, οι οποίοι βρίσκονται έξω, στα όρια της αυτοκρατορίας. «Οι Νοτιοαφρικάνοι περίμεναν πλέον τους μαύρους να έρθουν και να αναλάβουν την διοίκηση της χώρας τους».
Χωρίς αυτή την εκτεταμένη περιφέρεια (τα νέα bourgs), δεν νοείται μελλοντικός αστικός χώρος.

Η πρόκληση της ελληνικής ταυτότητας
 Ο Ν.Βαλαωρίτης θα υποδείξει έναν από τους πολλούς τρόπους ύπαρξης στον σύγχρονο κόσμο.
«Πρώτα πρώτα πρέπει να καθορίσουμε τι είναι ο Έλληνας. Ο αρχαίος Έλληνας; Ο Έλληνας της ελληνιστικής εποχής; Της ρωμαϊκής; Της βυζαντινής εποχής; Τελικά θα δούμε ότι δεν είναι ούτε το βιολογικό στοιχείο, αλλά είναι η παράδοση, η γλώσσα, αυτό που μας συγκεντρώνει όλους σε κάτι το οποίο είμαστε. Αυτό δεν αποκλείει κανέναν ξένο. Δηλαδή ένας ξένος, ο οποίος θέλει να ελληνοποιηθεί, μακάρι, γιατί όχι. Θεωρώ ότι το ελληνικό στοιχείο είναι ένας τρόπος ύπαρξης. Δεν το θεωρώ ως κάτι το σημαντικό ή το διαφορετικό από εθνική άποψη. Θεωρώ ότι είναι ένας διαφορετικός τρόπος του να είσαι. Και γιατί να μην είσαι Έλληνας. Στην εποχή μας δε, είναι και μια πρόκληση να είσαι μία μειονότητα.»
Εκεί που διασώζεται τμήμα της αρχαίας οχύρωσης των Αθηνών, ορθώνονται τα νέα τείχη της πόλης. 
Β.Σοφίας και Πανεπιστημίου, F/M, 8/10/2012

Τα τείχη και το κάψιμο των βιβλίων 
Ο Μπόρχες θα μας θυμίσει πως δύο κολοσσιαία εγχειρήματα, το σχεδόν άπειρο Σινικό Τείχος κατά των βαρβάρων και το κάψιμο των βιβλίων, με στόχο την στυγνή κατάλυση του παρελθόντος, ήταν έργο του πρώτου Αυτοκράτορα - Σί Χουάνγκ Τί.
Το ναζιστικό καθεστώς επανέλαβε και τα δύο: στρατόπεδα συγκέντρωσης και πυρές βιβλίων. Για να υπηρετήσουν την φαντασμαγορία του τρόμου και να καταστρέψουν το «μοντέρνο πνεύμα», είναι γνωστό πως επιστρατεύθηκαν οι αρχαιοελληνικές ιδεοληψίες, με κραυγαλέα παραδείγματα τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1936 και την έκθεση «Η διεφθαρμένη τέχνη» το 1937 (Κλέε, Καντίνσκυ κλπ).

Η αθέατη  πλευρά του φασισμού
Σήμερα η νέα τάξη πραγμάτων φαίνεται να υπηρετεί ξανά το δόγμα του Ενός: «ο νικητής τα παίρνει όλα». Αυτό προκαλεί ένα αίσθημα αβυσσαλέας κοινωνικής αδικίας, η οποία επιστρέφει στον «οπλισμένο» νικητή κατ’ αρχήν ως έλλειψη εμπιστοσύνης και τέλος ως βίαιη απάντηση στην βίαιη απόρριψη (Ρίτσαρντ Σένετ). Προστίθεται μάλιστα ένα νέο στοιχείο. Μια όψη του ηλεκτρονικού, μεταμοντέρνου κόσμου είναι πως στο θέαμα ενδίδουν πλέον και οι χαμένοι, χρησιμοποιώντας τον δημόσιο χώρο για  επίδειξη δύναμης.
Ένα  σημαντικό  κείμενο του Μπένγιαμιν (Εμπειρία και φτώχεια,1933), μας χαρίζεται απροσδόκητα σήμερα, για να θυμίσει ότι το παράλογο που συνέβη, μπορεί να ξανασυμβεί.
Θα σταθεί  στην αθέατη  πλευρά του φασισμού επισημαίνοντας την μεγάλη τομή που επέφερε στην ιστορία της Ευρώπης ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος 1914-18. «Οι άνθρωποι γύριζαν άφωνοι από το πεδίο της μάχης. Η τρομακτική εξέλιξη της τεχνικής τους βύθισε μέσα σε μια φτώχεια απόλυτα καινούργια. Αυτό είχε σαν πίσω όψη την πνιγηρή αφθονία ιδεών που προκάλεσε ανάμεσα τους, την αναζωογόνηση της αστρολογίας και της γιόγκα, της χριστιανικής επιστήμης και της χειρομαντείας, της χορτοφαγίας, του σχολαστικισμού και του πνευματισμού».
Στην διάδοση του εκλαϊκευμένου μυστικισμού σήμερα προστίθεται η δύναμη των μίντια. Ο «εχθρός» σαν φάντασμα και όχι σαν φορέας πολιτικής ιδεολογίας, προβάλλεται ως άλλοθι για την θεωρία των δύο άκρων. Η φανταστική δαιμονολογία της πολιορκίας των πόλεων από μυστηριώδεις  «κουκουλοφόρους», η ταχύτατα εναλασσόμενη διασπορά στερεοτύπων («μαζί τα φάγαμε», «το τέλος της μεταπολίτευσης» κλπ), καθώς αναιρούν την ακρίβεια του ορθού λόγου, αδιαφορούν για την ιστορία και επιβάλλονται με την φαντασμαγορία της εικόνας, καλλιεργούν περιβάλλον αναβίωσης του φασισμού.

Σημάδια του μέλλοντος 
Κατά τον Μπένγιαμιν, για να μην καταντήσουμε καρικατούρες πολιτισμού, «για να συμπεριφερόμαστε αξιοπρεπώς, πρέπει να ομολογήσουμε τη φτώχεια μας. Αυτή η φτώχεια δεν αφορά μόνο τις προσωπικές μας εμπειρίες αλλά τις εμπειρίες ολόκληρης της ανθρωπότητας. Και είναι ένα νέο είδος βαρβαρότητας. Βαρβαρότητας; Ναι. Το λέμε για να εισάγουμε μια νέα, θετική έννοια της βαρβαρότητας. Διότι σε τι οδηγεί τον βάρβαρο η φτώχεια της εμπειρίας του; Τον οδηγεί να ξαναρχίσει από την αρχή, να ξαναρχίσει από το μηδέν, να κινητοποιηθεί με το λίγο, να κτίσει με το σχεδόν τίποτα, χωρίς να γυρνά το κεφάλι δεξιά ή αριστερά.».
Ο Μπένγιαμιν καλεί  να μετατρέψουμε την φτώχεια σε πειραματικό εργαστήριο νέων εμπειριών.
Περιστοιχισμένοι από τις οθόνες και τις πληροφορίες, δεν είμαστε πουθενά. Διατρέχοντας την φτωχή πια πόλη της Αθήνας, μοιάζει το σώμα να ξανακατακτά την υλικότητα του, να βρίσκεται παντού στον κόσμο-στο Κάιρο, στην Δαμασκό, στην Μαδρίτη. Τραχιά και αιχμηρά  σημάδια στον αστικό δημόσιο χώρο προσφέρουν ήδη την πρόγευση του μέλλοντος.

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Δημοσιεύθηκε στην "Αυγή της Κυριακής", Ενθέματα, 16 Δεκεμβρίου 2012.
 

 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου