Τρίτη, 30 Δεκεμβρίου 2014

Οχι, όχι, όχι …Θα προτιμούσα όχι...

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M), Φωτομοντάζ πάνω σε ένα  έργο του George Grosz 
 (Οι άρπαγες, Βερολίνο 1922), 2011


ΑΝΟΙΓΕΙ ΕΝΑ ΝΕΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΙΑ ΚΕΙΝΟΥΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΕΚΟΝΤΑΙ
Σχολιάζει ο Angelus Novus XXI

Τις τελευταίες δεκαετίες, γινόμαστε μάρτυρες ραγδαίων εξελίξεων μέσα από τις οποίες μια σειρά από αμερικανικές «καινοτομίες» καθίστανται μαζικό φαινόμενο τόσο στην Ευρώπη όσο και στον υπόλοιπο κόσμο.
Από την κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού συστήματος στην οικονομία του καπιταλισμού, μέχρι την μαζική μετανάστευση,  από το διευρυμένο αστικό φαινόμενο και την περιφέρεια που αντιστρατεύεται πλέον σταθερά την παραδοσιακή πόλη, μέχρι τους ουρανοξύστες που από τις αμερικανικές μητροπόλεις μετοικίζουν πλέον στις μεγάλες αναδυόμενες μητροπόλεις, όλα μοιάζει να υποτάσσονται  σχεδόν σε ένα  μονόδρομο.
Στην πραγματικότητα η Ευρώπη θα υποταγεί στην κυριαρχία του αμερικανικού μοντέλου, κυρίως με την έννοια μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, η οποία θα γεννηθεί για πρώτη φορά στην Αμερική και  η οποία θα φέρει εν σπέρματι την σημερινή πλανητική της εικόνα.
Τέλη 19ου αιώνα- αρχές 20ου, πάνω από 16 εκατομμύρια ξένοι, κυρίως ευρωπαίοι, θα περάσουν στην Αμερική και θα ενωθούν με τους παλιούς ευρωπαίους ξένους.
Ο αμερικανός συγγραφέας Herman Melville θα περιγράψει το 1840 το απόλυτο αμερικανικό όραμα,  το οποίο συμπίπτει εκείνη την εποχή με το ευρωπαϊκό όνειρο ολόκληρης της Δύσης.
 «Είμαστε κληρονόμοι όλων των εποχών» θα πει  «και με όλα τα έθνη θα μοιράσουμε την κληρονομιά μας. Στη δική μας Δύση, όλοι οι λαοί και οι φυλές θα δημιουργήσουν ένα ενιαίο σύνολο και ένα μέλλον, όπου όλα τα χαμένα παιδιά του Αδάμ θα ξαναβρούν την παλιά εστία της Εδέμ. Ο σπόρος φύτρωσε, η σοδειά θα έρθει».
Οι μετανάστες θα γίνουν όχι μόνο η κύρια πηγή ενέργειας αλλά και η πληγή της Αμερικής. Ένα μέρος από τους μετανάστες μπορούσαν να γίνουν εκατομμυριούχοι, η πλειοψηφία όμως ζούσε στη φτώχεια, πολλές φορές έξω από το νόμο και τους συμβατικούς κανόνες. Με άλλα λόγια, το αμερικανικό όνειρο του ενός μπορεί να είναι η συντριβή του άλλου!


Δεν είναι τυχαίο, πως την ίδια περίπου εποχή πάνω σ’ αυτό το υπόστρωμα, η πολιτική ανυπακοή θα γίνει ένα δομικό στοιχείο της αμερικανικής φιλοσοφίας. Από αυτό το ρεύμα θα προκύψει και ένα μικρό αφήγημα του Herman Melville Μπάρτλμπυ, ο γραφέας. Μια ιστορία της Ουώλλ Στρήτ  (1853). Ο Μπάρτλμπυ, είναι ένα πρόσωπο που δραπετεύει από το αμερικάνικο όνειρο και ξεκινάει ένα είδος παθητικής αντίστασης απέναντι στον εργοδότη του, ένα εύπορο δικηγόρο της Ουώλλ Στρήτ  . Εξαιρετικός αρχικά υπάλληλος (αντιγραφέας), καταλήγει  κάπως ανεξήγητα και παράλογα να αρνείται σταδιακά την άσκηση των καθηκόντων του, με τη φράση: «Θα προτιμούσα όχι». Με την ίδια αμφίσημη διατύπωση θα αρνηθεί ακόμη και την απόλυση του ή την εγκατάλειψη του γραφείου, με αποτέλεσμα να οδηγήσει σε απόγνωση τον εργοδότη του,αλλά και  σε  αποσταθεροποίηση όλο το περί την Ουώλλ Στρήτ  σύστημα. Στην φυλακή  όπου οδηγείται τελικά, αρνείται την τροφή, εξασθενεί και πεθαίνει κάτω από ένα δέντρο.
Αυτό το προφητικό αφήγημα του Melville με τεράστια επιρροή στην μεταγενέστερη λογοτεχνία και φιλοσοφία, θα συνοδεύει σταθερά τον αμερικανικό μύθο, που η εποποιία του θα στηριχθεί στην θεοποίηση του χρήματος.
Το αμερικανικό πείραμα που έγινε πράξη στην απομονωμένη αρχικά Αμερική θα επιστρέψει στην παλιά Ευρώπη πολύ αργότερα. Η Αμερική θα πατήσει για πρώτη φορά το πόδι της στην Ευρώπη το 1917, μετά από την απόφαση του προέδρου της Woodrow Wilson να εμπλακεί στον πόλεμο εναντίον της Γερμανίας. Καθώς η Γαλλία και η Γερμανία κατερειπώθηκαν, εντός του παλαιού κόσμου υπάρχει ένας που δανείζει για την ανοικοδόμηση τους και αυτός είναι η Αμερική. Η Ουώλλ Στρήτ  θα γίνει τότε το τραπεζικό επίκεντρο του κόσμου .
Μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο η ηγεμονία της Αμερικής στην Ευρώπη αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο θα είναι πλέον εδραιωμένη. Ο πόλεμος αυτός θα είναι άλλωστε και η ευκαιρία για να ξεπεράσει οριστικά την κρίση του 1929.
Η Αμερική θα κτίσει την ηγεμονία της στην αυτοκαταστροφή του παλαιού κόσμου
Ειδικότερα μετά το 1950 το αμερικανικό μοντέλο θα έχει πλήρως αυτονομηθεί από τον ευρωπαϊκό του πυρήνα, ενώ η Ευρώπη θα βλέπει σταδιακά να χάνεται από κάθε άποψη η παλιά οικουμενικότητα της ευρωπαϊκής κουλτούρας. Η ευρωπαϊκή μεταπολεμική ανοικοδόμηση θα στηριχθεί στο αμερικανικό κεφάλαιο με αντάλλαγμα την θυσία της όποιας κοινωνικής ουτοπίας είχε οικοδομηθεί σταδιακά.
Η εκβιομηχάνιση της Ευρώπης ως γνωστόν συνοδεύτηκε από τους σκληρούς αγώνες της εργατικής τάξης τέλη 19ου-αρχές 20ου αιώνα, που εξελίχθηκαν όμως πάνω στο υπόστρωμα μιας συγκεντρωμένης θεσμικής εξουσίας με μεγάλη προϊστορία. Έτσι οικοδομήθηκε σταδιακά μια κουλτούρα κοινωνικής συναίνεσης  και ταξικής συμβίωσης, που μας επιτρέπει να μιλάμε για το ευρωπαϊκό μοντέλο ενός κοινωνικού κράτους κατά τον μεσοπόλεμο. Το μοντέλο αυτό βρίσκεται σε πλήρη αντιδιαστολή με το αμερικανικό μοντέλο, όπου η έλλειψη  μιας συγκεντρωμένης θεσμικής εξουσίας και η έλλειψη αστικού παρελθόντος, θα αφήνει μεγάλο περιθώριο στην παράνομη παράλληλη δράση.
Το δίπολο φτώχειας και πλούτου σε συνδυασμό με την έλλειψη κράτους θα εκθρέψει σταθερά την συμβίωση της πολιτικής εξουσίας με την παρανομία και την άτακτη εξέγερση. Ο συγγραφέας Jerome Charyn θα μας θυμίσει πως  σε μια πρώτη εποχή πρωτόγονη και βίαιη του Νέου Κόσμου με τις μεγάλες αντιθέσεις πλούτου – φτώχειας, η Αμερική έγινε μια χώρα του εγκλήματος παρά της επανάστασης.
Η εγκληματική δραστηριότητα  που σιγά- σιγά εξελίσσεται στο οργανωμένο εγκλημα κινείται στα κενά που αφήνει το μικρό και μη παρεμβατικό κράτος και το υποκαθιστά τόσο στην τήρηση της τάξης και τη εγγύηση της ασφάλειας, όσο και σε μια σειρά από κοινωνικές λειτουργίες σε στενή διαπλοκή με την άρχουσα τάξη της Οικονομίας και της Πολιτικής

Στην άλλη όχθη του Ατλαντικού τώρα, μετά την ιστορική καταστροφή των χρόνων 1920-50, κυριάρχησε θα λέγαμε η πεποίθηση του «τέλους των ιδεολογιών», του τέλους κάθε ουτοπίας, κατέρρευσε το μοντέλο της κοινωνικής συναίνεσης.
Από την δεκαετία του ’80  η Αμερική εκμεταλλευόμενη την παντοδυναμία της, θα απελευθερώσει την χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία και θα επιβάλλει το μοντέλο της σε όλο τον κόσμο. Το φαινόμενο της  παγκοσμιοποίησης θα είναι προ των πυλών.
Ηδη από το 1985, πολλοί θα καυτηριάσουν τελικά αυτό το ακραία φιλελεύθερο φαινόμενο, που από την Αμερική επεκτείνει την επιρροή του σε ολόκληρο τον κόσμο. Θα μιλήσουν για μια ολοκληρωτική θυσία του κοινωνικού οράματος στους επιχειρηματίες και διαχειριστές, αρχής γενομένης από την θατσερική Αγγλία.
Καθώς ο  κόσμος θα διαμορφώνεται χωρίς κέντρο, η Ευρώπη συχνά θα δίνει μάχες οπισθοφυλακής, μη θέλοντας να αναγνωρίσει αυτή την νέα πραγματικότητα, το τέλος της συναίνεσης που ανήγγειλε θριαμβευτικά η Θάτσερ μετά το 1989.
Ο πολίτης σήμερα καταλήγει σε μια ανυπεράσπιστη μονάδα, καθώς όλες οι κοινωνικές συσσωματώσεις, από το πανεπιστήμιο μέχρι της συντεχνίες απαξιώνονται σταδιακά και κατεδαφίζονται.
Μοιάζει να εδραιώνεται πλέον η κουλτούρα της σύγκρουσης, του φόβου, της απειλής και να μην υπάρχει πλέον περιθώριο για συναίνεση. Μοιάζει σαν να έχει αρχίσει ένας ταξικός πόλεμος από πάνω, ο οποίος είτε εκφράζεται γεωγραφικά και πολιτικά, όπως π.χ. είναι η πίεση της Γερμανίας στον Νότο της Ευρώπης, είτε κατασταλτικά. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα ενός πολιτικού της Ευρώπης, του Ντέιβιντ Κάμερον, ο οποίος πρόσφατα, μπροστά στις άτακτες εξεγέρσεις των Βρεττανών απειλεί ότι θα τους συντρίψει. «Η αντεπίθεση έχει πραγματικά ξεκινήσει. Θα πληρώσετε για ό,τι κάνατε». Την  ίδια γλώσσα που εγκαταλείπει κάθε χροιά συναίνεσης θα εντοπίσουμε επίσης στον  κ. Μπαρόζο (και όχι μόνο), καθώς τις προηγούμενες μέρες απειλεί μια ολόκληρη χώρα –την Ελλάδα- ότι αν δεν πάρει την «έκτη δόση» δεν θα έχει την επαύριο  σχολεία, νοσοκομεία κ.λ.π.

Το ενδιαφέρον είναι πως η εξαγωγή του αμερικανικού μοντέλου στην Ευρώπη αλλά και σε όλο τον κόσμο σήμερα, συνοδεύεται και από την κουλτούρα της πολιτικής ανυπακοής, η οποία αναδύεται με νέο πρόσωπο.  Ο γραφέας του Melville μοιάζει να  γίνεται επίκαιρο πρόσωπο με πλανητική διάσταση. Προς το παρόν έχουμε τα σημάδια μιας ανυπακοής που μπορεί να εξελίσσεται σε κύμα άτακτων εξεγέρσεων διαρκείας ή αναφλέξεων, που θυμίζουν σ’ ένα βαθμό τον 19ο αιώνα.
Καθώς σήμερα οι ανθρώπινες κοινωνίες στην συντριπτική τους πλειοψηφία καλούνται να υποταχθούν στο γενικευμένο απάνθρωπο φάσμα της κοινωνικής αχρηστίας και ανεργίας, η αμφίσημη ατομική αντίσταση του Μπάρτλμπυ που σημαδεύει στον πυρήνα της μεγάλης χρηματοπιστωτικής επίθεσης, γίνεται συλλογική.
 «Θα προτιμούσα όχι», «Προτιμώ όχι», «Προς το παρόν θα προτιμούσα να μη φερθώ κάπως λογικά», «Θα προτιμούσα να μη φύγω από εδώ», «Όχι. θα προτιμούσα να μην αλλάξει τίποτα», «Όχι, θα προτιμούσα να κάνω κάτι άλλο»...
Θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει από την αχίλλειο πτέρνα αυτής της νέας τάξης εξουσίας, που διέπεται από μια όλο και πιο επιφανειακή κουλτούρα, σύμφωνα με τον Richard Sennett.
 «Επειδή οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν άγκυρες στη ζωή μόνο προσπαθώντας να κάνουν κάτι καλά ως αυταξία, ο θρίαμβος της επιφανειακότητας στη δουλειά, στα σχολεία και στην πολιτική μου φαίνεται εύθραυστος. Ίσως, μάλιστα, η εξέγερση εναντίον αυτής της εξασθενημένης κουλτούρας να αποτελεί την επόμενη νέα σελίδα μας».
Σε κάθε περίπτωση ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο για κείνους που αντιστέκονται...

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Σημειώσεις-Αναφορές

# To άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία, περιοδικό Έψιλον, 1073 / 4-11-2011, σ. Ε26-Ε28. (από το 2011 και μετά, κάποια ονόματα, όπως αυτό του κ.Μπαρόζο, άλλαξαν, η «καινοφανής» όμως πολιτική που σηματοδοτεί την νέα εποχή, δεν άλλαξε, εντάθηκε μάλλον).
# Angelus Novus: Δάνειο από τον ομώνυμο πίνακα του Πώλ Κλέε (1920). Ο Benjamin αγοράζει το 1921, όπως μαθαίνουμε από τον φίλο του Γκέρσομ Σόλεμ,  την ακουαρέλα του Κλέε για χίλια μάρκα (14 δολλάρια!), παρ’ όλο που πένεται. Θα αναπτύξει με τον Angelus Novus μια ιδιαίτερη σχέση και σε μια από τις Θέσεις πάνω στην έννοια της ιστορίας (το τελευταίο έργο του γραμμένο το 1940), θα κάνει χρήση της αλληγορίας που του εμπνέει. «Μια ζωγραφιά του Κλέε», λέει, «ο Angelus Novus, παρουσιάζει έναν άγγελο που θέλει λες ν’ απομακρυνθεί από κάτι που κοιτάζει επίμονα. Τα μάτια του ατενίζουν, το στόμα είναι ανοιχτό, τα φτερά απλωμένα. Έτσι φαντάζεται κανείς τον Άγγελο της Ιστορίας. Το πρόσωπό του στρέφεται στο παρελθόν. Εκεί που εμείς βλέπουμε μιαν αλληλουχία γεγονότων, αυτός βλέπει μία και μόνη καταστροφή που στοιβάζει συντρίμμια πάνω σε συντρίμμια και τα σαρώνει στα πόδια του. Ο Άγγελος θα ήθελε να παραμείνει, να ξυπνήσει τους νεκρούς, να ενώσει πάλι τα σπασμένα.»
Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο BENJAMIN Walter. Μονόδρομος,(εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου), Αθήνα : Άγρα, 2004, (α΄ εκδ. 1928, Βερολίνο – β΄ εκδ. 1955), 139 σ. και ειδικώτερα από το θραύσμα «Αυτοκρατορικό Πανόραμα. Ταξίδι μες στον γερμανικό πληθωρισμό».


  • MELVILLE Herman. Μπάρτλμπυ, ο γραφέας. Μια ιστορία της Ουώλλ Στρήτ, (Μετάφραση: Αθηνά Δημητριάδου, επίμετρο: Gilles Deleuze, Giorgio Agamben), Αθήνα : Άγρα, 2011, 171 σελ.
  • SENNETT Richard. Η κουλτούρα του νέου καπιταλισμού, (Μετάφραση: Τρισεύγενη Παπαιωάννου), Αθήνα : Σαββάλας, 2008, 212 σ.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου