Τρίτη, 2 Δεκεμβρίου 2014

Τρόμος είναι τα βράδια του Σαββάτου


                                 Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M), Φωτομοντάζ « Αττικό Επιτύμβιο ΙΙ », 2009


ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΗΡΩΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΠΟΧΗΣ
Σχολιάζει ο Angelus Novus XXI

Πρόκειται για ένα πραγματικό γεγονός. Ήταν λίγους μήνες μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες του 2004. Ο κ. Χ κατέβαινε την οδό Σόλωνος διασχίζοντας τους δρόμους μιας ευπρεπούς Αθήνας, που έφερε ακόμη τον απόηχο  της φαντασμαγορικής τελετής. Η χώρα είχε επίσης καταφέρει να απαλλαγεί από την τρομοκρατία.
Μια φράση γραμμένη στον τοίχο της Νομικής, έμοιαζε σχεδόν προφητική για τα μελλοντικά :«Τρόμος είναι τα βράδια του Σαββάτου». Λειτουργούσε ακαριαία, σαν ένα φευγαλέο προαίσθημα θανάτου, που θέλει όμως ακόμη να διαφυλάξει τη ζωή. Ποιος να φανταστεί  πως λίγα χρόνια αργότερα, ένα βράδυ Σαββάτου, θα μεταβληθεί κάτι σαν απότομη βουτιά μέσα στον κυριολεκτικό Θάνατο αλλά και σε ένα μείζον πολιτικό γεγονός;
Σάββατο βράδυ, 6 Δεκεμβρίου 2008, ο έφηβος Αλέξης Γρηγορόπουλος  θα πέσει αναίτια νεκρός από την σφαίρα ενός αστυνομικού. Δεν είχε προηγηθεί κάποια συμπλοκή στον τόπο του εγκλήματος.
Θα επακολουθήσει μια αυθόρμητη βίαιη εξέγερση που θα συνταράξει την Αθήνα. Μέσα σε λίγες ώρες ο θάνατος του ενός θα μετασχηματισθεί σε συλλογικό θρήνο, σε βίαιο παραλήρημα, σε μια αλληγορία καταστροφής, με πρωταγωνιστές κυρίως τους νέους. Θα έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ρομαντικής εξέγερσης, παρά την προσπάθεια να αμαυρωθεί ή να ξεχαστεί  η ουσία της, από εκείνους που θα  εκμεταλλευτούν την ανασφάλεια του πολίτη. Κανείς άλλωστε δεν θέλει την πόλη του  έρμαιο μιας θολής και βίαιης κατάστασης.  Τρία χρόνια αργότερα, μεσούσης της βαθειάς παγκόσμιας κρίσης, οι πόλεις παντού στον κόσμο, εκτεθειμένες σ’ ένα βίαιο ταξικό πόλεμο από τα πάνω, «προς μία και μοναδική παγκόσμια τάξη πραγμάτων», όσο και αν περιτειχίζονται, θα είναι  μονίμως  διάτρητες από την εισβολή της κοινωνικής εξέγερσης.
 «Ο Δεκέμβρης δεν ήταν απάντηση. Ήταν ερώτηση», σύμφωνα με ένα από τα γραμμένα στον τοίχο συνθήματα του Δεκέμβρη.

Τρία χρόνια αργότερα, ο αντίπαλος της κοινωνίας θα είναι πλέον ορατός, οι πολιτικές συγκεντρώσεις μαζικές, τα γεγονότα βίαια αλλά και πραγματικά, αφήνοντας πίσω τους κι άλλους νεκρούς, όπως τους τρεις νέους της Marfin.
Πάντα όμως θα  επιστρέφουμε στον «αυθόρμητο» Δεκέμβρη για να απαντήσουμε, μακριά από τα στερεότυπα, σε ένα βαθύτερο  ερώτημα. Γιατί ο θάνατος του ενός που δεν εντάσσεται σε καμιά πολιτική αντίσταση, μετατρέπεται μέσα σε λίγες ώρες σε συμβολικό και απόλυτα πολιτικό γεγονός;
Η βία είναι απαράδεκτη για τη Δυτική ηθική συνείδηση, θα επισημάνει ο  Jean Baudrillard, με αφορμή ένα συμβολικό γεγονός παγκόσμιας αυτή την φορά εμβέλειας, όπως είναι το χτύπημα στο World Trade Center το 2001.
Ο ίδιος ανάμεσα στις πολλές ερμηνείες για την αφόρητη ισχύ που πυροδοτεί την βίαιη σύγκρουση, θα μας χαρίσει και μία, ιδιαίτερα πειστική: όσο περισσότερο το σύστημα παγκοσμίως συγκεντρώνεται κάπου, συνιστώντας οριακά ένα και μοναδικό δίκτυο, τόσο πιο ευάλωτο καθίσταται σε ένα μονάχα σημείο.

Το ίδιο σ’ ένα βαθμό συμβαίνει και στο εσωτερικό των επί μέρους κοινωνιών. Στο ρευστό πρότυπο, που είναι το μοντέλο της επόμενης μέρας και στο οποίο βίαια πρέπει να ενταχθεί και η ελληνική κοινωνία, η ταξική διάσταση εντείνεται. Σύμφωνα με τον Richard Sennett,  «η οικονομική ύφεση αποσαφήνισε και έδειξε καθαρότερα ένα φαινόμενο που δεν ήταν τόσο προφανές στη διάρκεια της οικονομικής ανόδου: όταν τα πράγματα πάνε άσχημα, αυτοί που βρίσκονται στην κορυφή έχουν μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών και προσαρμογής από αυτούς που βρίσκονται χαμηλότερα .»
Σήμερα η πάλαι ποτέ ευημερούσα διευρυμένη μεσαία τάξη συρρικνώνεται. Ζει την διαχείριση της έκπτωσης της, όπως έζησε την ανάπτυξη  της σε απόλυτη εξάρτηση από την πολιτική εξουσία,  συνεχίζοντας μια διαχρονική ελληνική συντηρητική παράδοση, πρακτικές που παραπέμπουν στον Τρίτο κόσμο και όχι στην Ευρώπη.
Η άρχουσα ελίτ που στηρίχθηκε στην μεσαία τάξη, εξαναγκάζεται τώρα σε συνθήκες κρίσης να την εγκαταλείψει. Το μεγαλύτερο τμήμα της πλέον προστίθεται στους αποκλεισμένους από το παλαιό σύστημα οργανωμένης αναξιοκρατίας, οικογενειακής και πελατειακής προστασίας. Στους αδύνατους, τους ανένταχτους και τους ανυπεράσπιστους, που υπήρξαν οι εύκολοι στόχοι κάθε μορφής οργανωμένης βίας. Είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι η  κατάρρευση της προστασίας θα πρέπει να συνοδευτεί και από μια χειραφέτηση, μια εκμάθηση της ελευθερίας, πριν η ανασφάλεια οδηγήσει τα θύματα της κρίσης σε συντηρητικές περιχαρακώσεις.
Στο ανυπεράσπιστο πρόσωπο του Αλέξη Γρηγορόπουλου, στον «χωρίς αιτία» θάνατο του, είναι σαν να συμπυκνώνεται αλληγορικά η ταυτότητα της νέας τάξης πραγμάτων, με την οποία βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο το άτομο. Το ενιαίο μοντέλο, σύμφωνα με τον Jean Baudrillard, προκειμένου να επιβληθεί, καταλήγει σταδιακά στον μέγιστο βαθμό των απαγορεύσεων και των περιορισμών, σε κάτι αντίστοιχο με ό,τι ισχύει σε μια φονταμενταλιστική κοινωνία, σ΄αυτό που η Δυτική Κοινωνία πρόβαλε ως το απόλυτο Κακό, σε αντίθεση με το Καλό, την ιδεολογία περί ατομικής ελευθερίας, για την οποία υπερηφανευόταν.
Ο ατομικός θάνατος που μετασχηματίζεται σε ηρωισμό, σε πράξη συλλογικής αυθόρμητης εξέγερσης, είναι πλέον ένα καινούργιο αποσταθεροποιητικό στοιχείο, το οποίο αντιτάσσει στην ιστορική και πολιτική τάξη πραγμάτων το συμβολικό γεγονός. «Αυτή η τάξη πραγμάτων βρίσκεται πια αντιμέτωπη με ανταγωνιστικές δυνάμεις, που είναι διάχυτες παντού, σε όλες τις τρέχουσες αναταραχές. Μικρομοριακός (fractal) πόλεμος, με όλα τα κύτταρα, όλες τις μοναδικότητες να εξεγείρονται, σαν αντισώματα».

Σκυμμένοι σ’ ένα βιβλίο που κατέγραψε την εξέγερση του Δεκέμβρη, ως μεγάλη «Ανησυχία» για την ζοφερή εποχή που «ανατέλλει», διαβάζουμε: «Τη νύχτα / οι τοίχοι της πόλης / μιλάνε για ανθρώπους / που δεν είναι από εδώ / που έρχονται από αλλού / από μια άλλη νύχτα» (…)Οι Κοινωνικοί Αγώνες δεν είναι ΟΥΤΕ ΠΑΡΑΝΟΜΟΙ ΟΥΤΕ ΝΟΜΙΜΟΙ. Είναι ΔΙΚΑΙΟΙ (…) ΠΟΤΕ ΞΑΝΑ Ησυχία, Τάξη και Ασφάλεια (…)ΠΡΟΣΟΧΗ. Πειράματα σε ανθρώπους  (…)Η αστυνομία σκοτώνει τον έρωτα. (…) Όταν οι συνθήκες ζωής γίνονται αφόρητες…Τότε η εξέγερση είναι μονόδρομος. (…)Δεν είπαμε ακόμα την τελευταία λέξη. Κι άλλες νύχτες θα είναι του Αλέξη… (…)Δολοφονία δεν είναι μόνο όταν σε σκοτώνουν, δολοφονία είναι και να σου κλέβουν τη ζωή…(…) Πειθαρχία τέλος. Ζωή μαγική. (…)Αγωνίζομαι για το αυθόρμητο! Στέλλα (…) Δεν είμαστε από αυτόν τον κόσμο. (…)Μην κοιμάσαι. Μην κάνεις πρόβα για θάνατο. (…)Μωρό μου. Άκουσα ότι υπάρχει ζωή πριν. (…)Κάτω οι πυραμίδες. Ζήτω οι κύκλοι. (…)ΠΟΙΗΣΗ ΦΩΤΙΑ. Αν δεν καώ εγώ. Αν δεν καείς εσύ. Πως θες να γίνουν τα σκοτάδια λάμψη… (…)Βεδουίνος όσο θέλετε! Πολίτης ποτέ. (…)Τέρμα η απάθεια (…)Θέλω να ζήσω. Όλα είναι δρόμος. (…) ΒΟΗΘΕΙΑ (…)ΕΓΧΡΩΜΗ TV .ΑΣΠΡΟΜΑΥΡΗ ΖΩΗ (…)Να το βουλώσουν τα εμπορεύματα. Ας μιλήσουν πλέον οι άνθρωποι. (…)MERRY CRISIS (…)Θέλω να ξυπνήσω σε 100 χρόνια για να δω τι έχουμε απογίνει.»
Οι σελίδες αυτές μοιάζει να εμπλουτίζουν το βιβλίο του Brassai «Από τον τοίχο του σπηλαίου στον τοίχο του εργοστασίου», που από το 1930 κατέγραφε συστηματικά τα γκράφιτι της μοντέρνας πόλης .
«Χαράσσοντας στον τοίχο, είναι η θέληση να διασώσεις την ζωή απ’ τον κατακλυσμό».
Σίγουρα ο  κόσμος δεν θα είχε φτάσει στο χείλος του γκρεμού, όπως σήμερα, αν η πολιτική δεν είχε αποδεχτεί ως μονόδρομο την πρωτοφανή κοινωνική ασυμμετρία, εφαρμόζοντας «πειράματα σε ανθρώπους».

Αυτή η ιδιόμορφη ανισότητα, σύμφωνα με τον Richard Sennett, έχει ήδη εξελιχθεί σε αχίλλειο πτέρνα της σύγχρονης κοινωνίας. Γιατί ο ανταγωνισμός του τύπου «ο νικητής τα παίρνει όλα» προκαλεί όχι μόνο ακραίες υλικές ανισότητες, αλλά και διευρυνόμενες κοινωνικές ανισότητες, ένα αίσθημα αβυσσαλέας κοινωνικής αδικίας, η οποία επιστρέφει στον «οπλισμένο» νικητή κατ’ αρχήν ως ελλιπής αφοσίωση ή  έλλειψη εμπιστοσύνης και τέλος ως βίαιη απάντηση, όσο βίαιη είναι η απόρριψη.
 Στον Αλέξη Γρηγορόπουλο, σ’ αυτό τον ήρωα της νέας εποχής, που ο θάνατος του ανέτρεψε όλο το παιχνίδι της τρέχουσας πολιτικής και προείπε τα μελλούμενα, αφιερώνουμε το ακιδογράφημα ενός ερωτευμένου, όπως βρέθηκε σε τοίχο της αρχαίας Πομπηίας. Είναι σε μορφή ελεγειακού δίστιχου: Quis [quis] amat valeat, pereat qui nescit amare. / Bis tanto pereat quisquis amare vetat. «Ζήτω όποιος αγαπά, εις θάνατον όποιος ν’ αγαπά δεν ξέρει. Δις εις θάνατον όποιος την αγάπη απαγορεύει».

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Σημειώσεις-Αναφορές
# To άρθρο δημοσιεύθηκε στο τελευταίο φύλλο της εφημερίδας Ελευθεροτυπία, στο περιοδικό Έψιλον, 1076 / 4-12-2011, σ. Ε28-Ε30..
# Angelus Novus: Δάνειο από τον ομώνυμο πίνακα του Πώλ Κλέε (1920). Ο Benjamin αγοράζει το 1921, όπως μαθαίνουμε από τον φίλο του Γκέρσομ Σόλεμ,  την ακουαρέλα του Κλέε για χίλια μάρκα (14 δολλάρια!), παρ’ όλο που πένεται. Θα αναπτύξει με τον Angelus Novus μια ιδιαίτερη σχέση και σε μια από τις Θέσεις πάνω στην έννοια της ιστορίας (το τελευταίο έργο του γραμμένο το 1940), θα κάνει χρήση της αλληγορίας που του εμπνέει. «Μια ζωγραφιά του Κλέε», λέει, «ο Angelus Novus, παρουσιάζει έναν άγγελο που θέλει λες ν’ απομακρυνθεί από κάτι που κοιτάζει επίμονα. Τα μάτια του ατενίζουν, το στόμα είναι ανοιχτό, τα φτερά απλωμένα. Έτσι φαντάζεται κανείς τον Άγγελο της Ιστορίας. Το πρόσωπό του στρέφεται στο παρελθόν. Εκεί που εμείς βλέπουμε μιαν αλληλουχία γεγονότων, αυτός βλέπει μία και μόνη καταστροφή που στοιβάζει συντρίμμια πάνω σε συντρίμμια και τα σαρώνει στα πόδια του. Ο Άγγελος θα ήθελε να παραμείνει, να ξυπνήσει τους νεκρούς, να ενώσει πάλι τα σπασμένα.»
Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο BENJAMIN Walter. Μονόδρομος,(εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου), Αθήνα : Άγρα, 2004, (α΄ εκδ. 1928, Βερολίνο – β΄ εκδ. 1955), 139 σ. και ειδικώτερα από το θραύσμα «Αυτοκρατορικό Πανόραμα. Ταξίδι μες στον γερμανικό πληθωρισμό».

·         BAUDRILLARD Jean. Το πνεύμα της τρομοκρατίας, (μετάφραση: Πάρις Μπουρλάκης), Αθήνα : Κριτική, 2002, 49 σ.
·         Ανησυχία. Μια καταγραφή του αυθόρμητου τον Δεκέμβριο του 2008, (επιμέλεια: Αλέξανδρος Κυριακόπουλος, Ευθύμιος Γουργούρης), Αθήνα : Καστανιώτης, 2009.
·         SENNETT Richard. Η κουλτούρα του νέου καπιταλισμού, (Μετάφραση: Τρισεύγενη Παπαιωάννου), Αθήνα : Σαββάλας, 2008, 212 σ.
 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου