Τρίτη, 5 Αυγούστου 2014

ΚΤΙΡΙΑ (ΝΕΑ ΚΑΙ ΠΑΛΙΑ) ΣΑΝ ΑΚΑΡΙΑΙΑ ΛΑΜΨΗ. Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι, ΙΙ.


#Μου συμβαίνει πολύ συχνά τελευταία. Μια σειρά δραματικών γεγονότων ή απλών συμπτώσεων, ενεργοποιούν πλέον όχι μόνο την μνήμη μου, αλλά και ένα ολόκληρο αστερισμό σκέψεων. Άλλοτε η καταιγιστική επικαιρότητα βάρβαρων πολέμων και άλλοτε εντελώς ασήμαντα γεγονότα, όπως επί παραδείγματι αυτή τη στιγμή ένα τραγούδι της Ουμ Καλσούμ, από αυτά τα αργόσυρτα και λίγο θλιμμένα.

#«Το αύριο» τραγουδάει «είναι στην πλάτη μας αόριστο, όμως το σήμερα είναι δικό μου! Πόσο απογοητεύει η πίστη για το μέλλον! Δεν πιάνομαι στον ύπνο ώστε να βλέπω την ομορφάδα της ζωής και να μην συγκινούμαι!». Το cd, αγορασμένο κάποτε, από το ισόγειο βιβλιοπωλείο στο Ινστιτούτο του Αραβικού κόσμου στο Παρίσι.

#Για μια στιγμή μονάχα μπόρεσα πάλι να φανταστώ τον κόσμο να συνυπάρχει, παρά τις αντιθέσεις και τις διαφορές, σε μια ενότητα. Μια ενότητα, όπου βέβαια τα πράγματα δεν συντίθενται (σχεδόν πάντα η σύνθεση προϋποθέτει κάποια αυθεντία, η οποία την επιβάλλει), αλλά τουλάχιστον στέκουν ολόκληρα, το ένα δίπλα στο άλλο, με αλληλοσεβασμό και συμφιλίωση.

#Μια άλλη ουτοπία σκέφτομαι, που η πραγματικότητα την διαψεύδει τραγικά. Κοιτάζω γύρω μου, άλλοτε προς τη Δύση και άλλοτε προς την Ανατολή και όλα νομίζω πως σήμερα (από άποψη πολιτική) τείνουν προς μια μικρομοριακή έκρηξη… Σωστά το προέβλεψε (σκέφτομαι) ο Jean Baudrillard. Το ενιαίο μοντέλο, προκειμένου να επιβληθεί, καταλήγει σταδιακά σε ένα είδος διάχυτου μικρομοριακού (fractal) πολέμου…

#Το Ινστιτούτο του Αραβικού κόσμου στο Παρίσι, ήταν για μένα επί πολλά χρόνια, ένας τόπος όπου στεγαζόταν σε σμίκρυνση η παραπάνω ουτοπία. Ήμουν σχεδόν ώριμη για να το δεχτώ έτσι. Είχαν προηγηθεί διαβάσματα σημαντικά που μου είχαν αλλάξει (θεωρώ) την κατεύθυνση σκέψης για τον αραβικό και τον ισλαμικό κόσμο. Εξ ίσου μακριά από τον εξωτισμό (και τον οριενταλισμό), αλλά και από την δαιμονοποίηση του Ισλάμ και των Αράβων. Ο Γάλλος Αμίν Μααλούφ (με καταγωγή από τον Λίβανο), ο Γάλλος Maxime Rodinson (εβραίος με καταγωγή από την Πολωνία), ο αμερικανός Edward Said (με καταγωγή από την Παλαιστίνη). Και οι τρείς, με διπλή τουλάχιστον ταυτότητα και μετά λόγου γνώσεως, με πολλή δηλαδή έρευνα και σκέψη, έγραψαν σημαντικότατα έργα για το θέμα, ριζοσπαστικά από κάθε άποψη.

#Έμενα πολύ κοντά στο Ινστιτούτο για μεγάλο διάστημα και θυμάμαι πως συχνά ξεκινούσα την μέρα μου με ένα πέρασμα από εκεί, είτε για να δω κάποια έκθεση, είτε απλώς για να περιπλανηθώ στο ισόγειο βιβλιοπωλείο, που ήταν για μένα ένας παράδεισος κυριολεκτικά σπάνιων βιβλίων και cds. Και πάντα υπήρχε μια μουσική υπόκρουση (ανατολίτικη), που έκανε τον χώρο να λικνίζεται.



# Τότε αγάπησα κυριολεκτικά και το κτίριο, έργο του αρχιτέκτονα Jean Nouvel, από τα πιο εμπνευσμένα έργα του στο Παρίσι, μαζί με την μετέπειτα Fondation Cartier στο Bld Raspail.
Είχα βρει πραγματικά ιδιοφυές και συνάμα ποιητικό το εύρημα του να συνδυάσει τις μεγάλες επιφάνειες των γυάλινων προσόψεων με μια δεύτερη εσωτερική επιδερμίδα. Ένας μεταλλικός ορθοκανονικός κάναβος από διάτρητα μεταλλικά στοιχεία, όπως στις αραβικές
mouharabieh. Ο ίδιος μας είχε εξηγήσει προσκεκλημένος σε ένα μάθημα της μεταπτυχιακής σχολής που παρακολουθούσα εκείνη την εποχή, ότι αυτά τα αραβικής έμπνευσης μοτίβα λειτουργούσαν όπως το κλείστρο της φωτογραφικής μηχανής, με αισθητήρες που άνοιγαν ανάλογα με το φως. Όλη αυτή η επιδερμίδα δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά ένα υπερμοντέρνο brise- soleil (σύστημα ηλιοπροστασίας).
Ήταν δηλαδή η σύνδεση της μοντερνικότητας με μια ερμηνεία ταυτόχρονα ελεύθερη και πιστή στο πνεύμα της αραβικής αρχιτεκτονικής.

# Όμως άλλο να σου το εξηγεί με λόγια και σχέδια και άλλο να το ζεις. Δυστυχώς, η αναπαράσταση στην αρχιτεκτονική απέχει πολύ από την εμπειρία του χώρου. Γιατί ο χώρος προορίζεται για να κατοικείται και όχι μόνο για να είναι ένα θέαμα, όπως πολύ συχνά συμβαίνει τελευταία. Γι’ αυτό και πάντα είμαι πολύ επιφυλακτική στην «υπεραναπαράσταση», η οποία υποκαθιστά σήμερα την αρχιτεκτονική. Κατάχρηση του μέσου την αποκαλώ…


#Θυμάμαι λοιπόν κάτι ηλιόλουστες μέρες στο Παρίσι, στην σχεδόν εθιμοτυπική μου επίσκεψη στο Ινστιτούτο του Αραβικού κόσμου, όλα αυτά τα γεωμετρικά μοτίβα – τετράγωνα, κύκλους, εξάγωνα – να αντανακλούν, να προβάλλουν στους τοίχους, στα πατώματα, σ’ ένα είδος κινούμενου καλειδοσκόπιου, σαν μια βροχή από αστέρια που ρέουν. Και την ουτοπία μου να ξαναζωντανεύει…

#Περίπου την ίδια εποχή στην οποία αναφέρομαι και για ένα μεγάλο διάστημα, για μια δεκαπενταετία περίπου, ταξίδεψα σχεδόν παντού στην Μέση Ανατολή, από την Αίγυπτο μέχρι την Συρία ή το Μαρόκο. Αυτή την ίδια αίσθηση, να λικνίζεται ο χώρος με διάμεσο το φως την ξανασυνάντησα, σε πραγματικά ιδιοφυείς και συνάμα ποιητικούς χώρους της αραβικής αρχιτεκτονικής, όχι μόνο σε κτίρια, αλλά και σε ολόκληρα τμήματα πόλης, όπως στα δρομάκια της Φεζ στο Μαρόκο. Κάτι ανάλογο μπορώ να πω ότι αισθάνθηκα και σε βυζαντινές εκκλησίες ή μοναστήρια, όμως αυτό είναι ένα άλλο θέμα, εκτός θέματος επί του παρόντος…

#Βέβαια μετά την 11/9, κάτι άλλαξε και στο Ινστιτούτο του Αραβικού κόσμου. Έλεγχοι επί ελέγχων, όλα ήταν πιο συγκρατημένα. Όμως πρέπει να πω ότι ποτέ δεν απεκδύομαι την ουτοπία μου. Ό,τι κι αν συμβαίνει, ποτέ δεν μου συμβαίνει να δαιμονοποιώ ολόκληρες ηπείρους, θρησκείες, κουλτούρες. 

# Το Ινστιτούτο του Αραβικού κόσμου εκφράζει τελικά ένα είδος ουτοπίας στο χώρο, με την έννοια ότι η γνώση και ο πολιτισμός, η αρχιτεκτονική, η τέχνη, η φιλοσοφική σκέψη, ακόμη και τα ταξίδια εμπειρίας (και όχι τουριστικού αποικισμού των άλλων), όλα προπορεύονται της πολιτικής, συμβάλουν στην κατανόηση του κόσμου, αντιστρατεύονται τον φανατισμό και τους πολέμους, συμφιλιώνουν.
Και αυτό είναι μια ελάχιστη παρηγοριά, ένα φως, που αντισταθμίζει την βαρβαρότητα.

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Σημειώσεις
#Σχετικά με τις εικόνες: ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΕΣ 1-3. Jean Nouvel: Ινστιτούτο του αραβικού κόσμου στο Παρίσι.4.Τζαμί στην Fes του Μαρόκου 5.Shirin Neshat  Αποκαλύπτοντας 1993. Ένα ποίημα στα farsi για την κακή μεταχείριση των γυναικών στο Ιράν καλύπτει το εκτεθειμένο πρόσωπο μιας γυναίκας. (In Φωτεινή Μαργαρίτη Το εργαστήρι του συγγραφέα – Το εργαστήρι του αρχιτέκτονα. Και μια συνομιλία με τον Νάνο Βαλαωρίτη, Καστανιώτης, 2007).
# Η παρούσα ανάρτηση, μπορεί να θεωρηθεί συνέχεια παλιότερης στις 29 Μαΐου 2014. Σχετικά με το πνεύμα αυτών των αναρτήσεων, ισχύει η παρακάτω σημείωση: 
« Σε ένα κόσμο ο οποίος εξελίσσεται διαρκώς σε ένα τεράστιο διαπλανητικό θέαμα, όπου οι πόλεις εξελίσσονται ταχύτατα σε θεματικά πάρκα και η αρχιτεκτονική συμβάλλει σ' αυτό το θέαμα προς κατανάλωση και μόνο, σκέφτομαι να σταματάω που και που και να ξεχωρίζω κτίρια (παλιά και νέα) που κινούνται στον αντίποδα. Που επιχειρούν να νοηματοδοτήσουν τον χώρο, να αναδείξουν τον τόπο, χωρίς να μετατρέπονται σε ιστορικές μεταμοντέρνες ρεπλίκες, αλλά και χωρίς να υπολείπονται σε σύγχρονη αντίληψη της αρχιτεκτονικής...Εν ολίγοις, πρόκειται για μια μικρή (ασύντακτη κατ' ανάγκην) προσπάθεια να αναδειχθεί η κουλτούρα σχεδιασμού στην αρχιτεκτονική, τίποτα περισσότερο...Να την αντιτάξει κανείς σαν άμυνα απέναντι στην κενότητα και την απώλεια μορφής και το νέφος λόγων και εικόνων, που κατακλύζει την εποχή μας, όπως έλεγε προφητικά κάποτε ο Ιταλο Καλβίνο...».

 



 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου