Πέμπτη, 31 Ιουλίου 2014

Οι ψαράδες. Ταξίδι σε μακρινό τόπο και χρόνο.


Η αμερικανίδα φωτογράφος Elisabeth Sunday εργάζεται εδώ και πολλά χρόνια στην Αφρική, με τον τρόπο που εργάζεται μια μεγάλη κατηγορία  νομάδων καλλιτεχνών στο σύγχρονο κόσμο. Ταξιδεύει και ζει για μεγάλα διαστήματα εκεί, συνεργάζεται με τον ντόπιο πληθυσμό από τον οποίο αντλεί άλλωστε το θέμα των έργων της και στη συνέχεια επιστρέφει στο εργαστήριο της, όπου επεξεργάζεται το πρωτογενές φωτογραφικό υλικό με σύνθετες τεχνικές μέχρι να πάρει τελικά την θέση του στις αίθουσες τέχνης.
Όταν δεν βρίσκομαι στο πεδίο, λέει η ίδια, βρίσκομαι στο εργαστήριο μου, όπου τυπώνω και εργάζομαι.
Οι εκτυπώσεις γίνονται με βάση τα αρνητικά και χωρίς καμία προηγούμενη ψηφιακή επεξεργασία. Και μου φάνηκαν πολύ ενδιαφέρουσες οι παρατηρήσεις της για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει τα υλικά εκτύπωσης, παίζει με το φως ή παραμορφώνει το θέμα της με την χρήση του καθρέφτη κατά την διάρκεια ορισμένων φωτογραφικών λήψεων. Ίσως γιατί εμμέσως αναιρούν την τρέχουσα ταύτιση τεχνολογικού μέσου και καλλιτεχνικής έκφρασης, που τείνει να γίνει ένα είδος αυτοματισμού και κανόνα στην εποχή μας. Μια διαδικασία τελικά  που σε οδηγεί βιαστικά στο τελικό έργο, δημιουργώντας και ένα είδος ασάφειας για το τι είναι τέχνη ή απλώς κοινοτοπία (Arthur Danto).


Οι ψαράδες Akan στην Αφρική ΧΧΙ.
Ξεχώρισα μεταξύ άλλων ένα κύκλο φωτογραφιών της με θέμα τους Akan (2009-2011). Πρόκειται για μια φυλή ψαράδων  που ζουν στην Δ.Αφρική, στην Γκάνα και στην Ακτή του Ελεφαντοστού. Ψαρεύουν στους ωκεανούς με τα κανό τους, συνεχίζοντας προφανώς μια παράδοση εκατοντάδων αιώνων.
Η  Elisabeth πέρασε μεγάλο διάστημα παρέα με τους ψαράδες, για να συλλάβει  και να αποδώσει φωτογραφικά τη σχέση τους με τα ψάρια που βγάζουν στην στεριά, πριν αυτά πάρουν το δρόμο της αγοράς. Το ψάρι για τους Akan είναι ένα αρχαίο σύμβολο υψηλής επίγνωσης της θέσης τους πάνω στη γη. Είναι επίσης και ένα τεκμήριο της διαρκούς σχέσης τους με την φύση και του σεβασμού τους προς τη θάλασσα.


«Ταξιδιωτικά» Ημερολόγια
Τα συστηματικά «ταξιδιωτικά» ημερολόγια της φωτογράφου είναι επίσης εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Εργαλείο δουλειάς για την ίδια, αποτυπώνουν κατά κάποιο τρόπο όλη την «αθέατη» διαδικασία μέχρι την ολοκλήρωση του έργου.
Άλλοτε περιγράφει το φως της περιοχής και τον τρόπο με τον οποίο προσπαθεί να συλλάβει τις ιδιαιτερότητες του, άλλοτε περιγράφει τους πειραματισμούς της σε συνεργασία με τους ψαράδες, ώστε οι κινήσεις και η έκφραση του σώματος τους να αποδίδουν  με την μεγαλύτερη δυνατή φυσικότητα τη σχέση τους με το θέμα.
Κάποια στιγμή, ένα χρόνο μετά, επιστρέφει στην ψαραγορά El Mina, όπου συναντάει αυτά τα ίδια ψάρια που αγκάλιαζαν οι «ήρωες» της αμέσως μετά την «ψαριά» στην άκρη της θάλασσας, σε ένα τελείως διαφορετικό περιβάλλον, ενταγμένα στην καθημερινή ζωή της κοινότητας.
Τέλος, σε ένα από τα ταξίδια επιστροφής στη Γκάνα, θα επιδιώξει να δει τον αρχηγό της φυλής Akan των ψαράδων, για να του δείξει το έργο της και να του προσφέρει σε ένδειξη ευγνωμοσύνης ένα αντίδωρο, μια δωρεά στην φυλή.  Όπως γράφει ή ίδια, «μετά από μια σύντομη συνομιλία, εκείνος ευλόγησε τη δουλειά ραίνοντας  με μια φτωχή σπονδή την παραλία έξω από το δωμάτιο όπου έγινε η συνάντηση…».


Νομάδες και χειρώνακτες (σύγχρονοι) καλλιτέχνες
Η περίπτωση της Elisabeth Sunday είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί επιβεβαιώνει κάτι που νομίζω πως τείνει να αποκτήσει γενική ισχύ. Δεν θεωρώ πως ο σημερινός κόσμος εξακολουθεί να διακρίνεται σε κέντρο και περιφέρεια, όπως στο παρελθόν. Το είχε διαβλέψει ήδη από παλιά ο Κάρλος Φουέντες: «είμαστε σήμερα όλοι εξόριστοι σε ένα κόσμο χωρίς κέντρο. Η οικουμενικότητα συνίσταται στην αναγνώριση της εκκεντρικότητας».
 

Καθώς δεν μπορούμε να είμαστε αυτόπτες μάρτυρες, η Elisabeth Sunday γεφυρώνει την απόσταση και φέρνει τελικά μπροστά μας εικόνες από ένα κόσμο γεωγραφικά πολύ μακρινό και διαφορετικό. Και συγκαταλέγεται σε μια μεγάλη κατηγορία καλλιτεχνών που πασχίζουν να συλλάβουν με το έργο τους (γνωστό ή άγνωστο, προβεβλημένο ή αφανές, δεν έχει σημασία) την εικόνα ενός κόσμου σύνθετου, κατακερματισμένου και αχανούς. Και καταφέρνουν να προσθέσουν την μικρή τους έστω ψηφίδα στην κατανόηση του.
Έτσι, η ματιά της Elisabeth Sunday η οποία δεν έχει τίποτα το εξωτικό, μάλλον αποδεικνύει πως χωρίς αυτή την εκτεταμένη περιφέρεια, όπου ανήκουν και οι Αkan, δεν νοείται πια μελλοντικός κόσμος. Και ίσως αυτή η μακρινή περιφέρεια μπορεί να υποδεικνύει τελικά  έναν τρόπο ύπαρξης και σχέσης μας με την φύση, που έχει υποστεί στον σύγχρονο κόσμο βαθειά διαταραχή και διαστρέβλωση. 


Οι ψαράδες της Σαντορίνης, 1650 π.Χ. περίπου
Από μια περίεργη σύμπτωση ξανασυνάντησα αυτές τις μέρες τους μαυρόασπρους ψαράδες της Elisabeth Sunday στο Εθνικό αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, σε μια άλλη εκδοχή. Λουσμένους αυτή τη φορά στα περίλαμπρα χρώματα της Μεσογείου, με κυρίαρχη την κόκκινη ώχρα. Τριγυρίζοντας  στο δωμάτιο της Θήρας, κοιτούσα με ένα νέο ενδιαφέρον (όχι μόνο αρχαιολογικό) τον  γυμνό ψαρά από το Ακρωτήρι της Σαντορίνης,  που κρατούσε τις  δύο αρμαθιές ψάρια στα χέρια. «…Στα απλωμένα χέρια του απλώνονται δύο αρμαθιές ψάρια περασμένα σε σχοινί με έναν τρόπο που επιβιώνει ακόμη και σήμερα σε ερασιτέχνες ψαράδες. Κάτω από τα πόδια του απλώνεται το γαλάζιο χρώμα, αποδίδοντας πιθανώς τη θάλασσα και δίνοντας την εντύπωση πως ο ψαράς περπατά δίπλα στην ακτογραμμή..Ο Ψαράς, όπως αποδόθηκε, τοποθετείται χρονικά στο 1650 π.Χ. περίπου, δηλαδή κατά τη μετάβαση από τη ΜΚΙΙ στη ΜΚΙΙΙ και βρέθηκε στο 5ο δωμάτιο της Δ. Οικίας..».


Αυτή την φορά με χώριζε από την εικόνα των ψαράδων, όχι η γεωγραφική απόσταση αλλά η χρονική, οι αιώνες. Το ταξίδι στο μακρινό χρόνο έμοιαζε αίφνης να συμπίπτει με το ταξίδι στο μακρινό τόπο. Και για μια στιγμή μου φάνηκε πως οι Akan είναι εδώ και είναι σαν να μιλάνε την ίδια γλώσσα με τους ψαράδες του προϊστορικού Αιγαίου…Και η τέχνη επίσης, αρχαία ή σύγχρονη, έμοιαζε να απεκδύεται ταυτόχρονα όλα τα σύνορα (γεωγραφικά, χρονικά, αισθητικά, επιστημονικά). Σαν να ήθελε απλά να δείξει στο σύγχρονο θεατή, αυτό που συνιστά την (άπιαστη) Ουτοπία της απλότητας. Και να εγείρει ίσως (έγκαιρα) στη συνείδηση του, νέα κρίσιμα ερωτήματα, για κάτι πολύ παλιό και ταυτόχρονα πολύ σύγχρονο: Τη «Γραμμή Ζωής» (Lifeline) - έτσι όπως αποκαλεί η  Elisabeth Sunday ένα από τα κεντρικά πορτραίτα των ψαράδων της. Υπονοώντας ότι δεν νοείται τελικά κόσμος χωρίς την υψηλή επίγνωση της θέσης μας πάνω στη γη, μέρος της οποίας είναι και η σχέση μας με την φύση

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

Σημειώσεις
# Elisabeth Sunday
http://elisabethsundayphotography.blogspot.gr/p/africa-vii-akan-fishermen-2009-2011.html  & http://fieldnotesafrica.blogspot.gr/
# Κυκλαδικές τοιχογραφίες Ο ψαράς.

 

 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου