Δευτέρα, 16 Ιουνίου 2014

Η αρχιτεκτονική που απέστρεψε το βλέμμα της από την πόλη και η κρίση του μοναχικού αντικειμένου.

gmp Architekten, Arena da Amazônia, Manaus, Brazil


# Η πολιτική επικαιρότητα στην Βραζιλία συνταράσσεται από τις μαζικές αντιδράσεις ενάντια στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ποδοσφαίρου. Πυκνώνουν τελευταία οι αντιδράσεις που εξελίσσονται σε εξεγέρσεις ή πολιτικά κινήματα, και έχουν σαν επίκεντρο πολεοδομικά ή αρχιτεκτονικά έργα, τα οποία αμφισβητούνται ή και απορρίπτονται. Το φαινόμενο ως γνωστόν δεν περιορίζεται μόνο στην Βραζιλία.
Πρόκειται συχνά για  έργα που συνδέονται με την διοργάνωση θεαμάτων παγκόσμιας εμβέλειας, όπως εκθέσεις, συνέδρια, ολυμπιακοί αγώνες κλπ., χάριν των οποίων  κτίζονται ειδικά κτίρια (στάδια, αεροδρόμια κλπ)
Αναμφίβολα σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελούν τεχνολογικά επιτεύγματα ή διαθέτουν μια σύγχρονη μνημειακή αισθητική υψηλής στάθμης, μέχρι του σημείου όμως της εκκεντρικότητας, μόνο και μόνο γιατί φέρουν τελικά την υπογραφή διεθνούς φήμης αρχιτεκτόνων, αυτών που επικράτησε να αποκαλούνται σταρ της αρχιτεκτονικής.
Όπως θα πει σε μια αποστροφή του λόγου του ο γνωστός δημοσιογράφος και κριτικός αρχιτεκτονικής Frédéric Edelmann στην γαλλική εφημερίδα Le Monde (11.06.2014) μιλώντας για τον αρχιτέκτονα, Rem Koolhaas, εμβληματική φυσιογνωμία αυτής της κατηγορίας αρχιτεκτόνων,  ο οποίος είναι επιμελητής της  φετινής Μπιενάλε Βενετίας,  οι αρχιτέκτονες αυτοί έφτασαν να γίνονται αποδεκτοί (ιδίως στις αναδυόμενες παγκόσμιες μητροπόλεις της περιφέρειας) «με τον ίδιο θαυμασμό και την πίστη που γίνονταν δεκτά τα λόγια του Χριστού από τους πρώτους χριστιανούς»…. 

 
 Zaha Hadid  Ολυμπιακό Στάδιο, Tokyo 2020 (επάνω)
    Zaha Hadid  Al-Wakram Στάδιο, Qatar / Παγκόσμιο πρωτάθλημα 2022 (κάτω)


# Αίσθηση πάντως προκαλεί το υπέρογκο κόστος των έργων, σε συνδυασμό με τις σκληρές πολιτικές λιτότητας, που επιβάλλονται στις τοπικές κοινωνίες, όπως επίσης και ο τεράστιος αριθμός ατυχημάτων κατά την κατασκευή τους. Περίπου 1000 άτομα-μετανάστες Πακιστανοί και Ινδοί –σκοτώθηκαν μέχρι σήμερα  κατά την κατασκευή του σταδίου στο Κατάρ, έργο της Zaha Hadid και αν συνεχιστεί ο ίδιος ρυθμός, τα θύματα αναμένεται να φτάσουν τους 4000. Η κυνική (όπως χαρακτηρίστηκε) δήλωση της Zaha Hadid, ότι δεν είναι ο ρόλος της να εμπλέκεται στην υπόθεση, προκάλεσε ήδη μεγάλες αντιδράσεις…
Όπως φαίνεται τελικά, οι παραπάνω εξελίξεις δεν αφήνουν πλέον ανεπηρέαστη ούτε την φήμη αλλά ούτε και το έργο αυτών των αρχιτεκτόνων. Εθισμένοι σε μια μεγάλη περίοδο όπου η αρχιτεκτονική αξιολογείτο με τις επιδόσεις της αποκλειστικά στο «μεμονωμένο αντικείμενο» (το κτίριο), αφήνοντας συστηματικά την πόλη και την κοινωνία στο περιθώριο, είναι φυσικό να αντιδρούν αυτή την στιγμή σπασμωδικά…
Christian de Portzamparc Cidade das artes (Πόλη των Τεχνών),Rio de Janeiro.
                      

# Με τις εξελίξεις των γενικευμένων εξεγέρσεων στη Βραζιλία  συμπίπτει (όχι τυχαία κατά την γνώμη μου) και ένα πρόσφατο άρθρο της εφημερίδας Le Monde (11.06.2014) σχετικά με το έργο Cidade das artes (Πόλη των Τεχνών) στο Rio de Janeiro. Πρόκειται για έργο του διεθνούς φήμης Γάλλου αρχιτέκτονα  Christian de Portzamparc, που  εμφανίζεται σήμερα από την μία να βραβεύεται στην Γαλλία και να εκτίθεται στην Μπιενάλε της Βενετίας και από την άλλη να αποδοκιμάζεται στη Βραζιλία. Ο τίτλος του άρθρου «Έργο …βραβευμένο στη Βενετία και  αποδοκιμασμένο στο Ρίο», αποδίδει ακριβώς αυτή την νέα μεταβατική κατάσταση, αλλά και σ’ ένα βαθμό το αδιέξοδο,  στο οποίο έχει περιέλθει η αρχιτεκτονική σήμερα. Σημειωτέον πως ο . Christian de Portzamparc είναι ένας πραγματικά πολύ ενδιαφέρων (κατά την γνώμη μου) διανοούμενος αρχιτέκτονας, παιδί του Μάη του ’68, που σημάδεψε την ανανέωση της αρχιτεκτονικής στην Γαλλία μετά το 1980, αλλά και τις ιδέες για την σύγχρονη πόλη.
Παρ’ όλα αυτά, το ιστορικό του συγκεκριμένου έργου όπως εκτίθεται στο ρεπορτάζ του δημοσιογράφου της γαλλικής εφημερίδας, παρ’ όλο που δεν είναι σε καμιά περίπτωση απαξιωτικό για τον αρχιτέκτονα, είναι αποκαλυπτικό για τον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική που μέχρι πρόσφατα ήταν ρηξικέλευθη στην Δύση, καθώς μετατοπίζεται στο νέο Ελντοράντο  της εποχής, στις αναδυόμενες παγκόσμιες μητροπόλεις της περιφέρειας, μετασχηματίζεται σε μια «φάρσα» τελικά, σε ένα είδος ρεπλίκας…
Το δημοσίευμα χαρακτηρίζει το κτίριο σαν ένα τεράστιο μνημειακό «έντομο από μπετόν» (90 000 τμ.), που μοιάζει να έχει προσγειωθεί στην καρδιά ενός τεράστιου κρεμμυδιού -το cebolao -όπως αποκαλείται χιουμοριστικά από τους ντόπιους ο τεράστιος οδικός κόμβος στο προάστιο Barra da Tijuca, δυτικά  του Rio de Janeiro.
Ο Christian de Portzamparc, προκειμένου να πάρει τις «αποστάσεις» του από το ενοχλητικό τοπίο του cebolao, που όπως είναι φυσικό χαρακτηρίζεται από κυκλοφοριακή συμφόρηση μέρα-νύχτα, θα αποφασίσει να υπερυψώσει το κτίριο περί τα 10 μέτρα πάνω από το έδαφος, έτσι ώστε να εξασφαλίσει θέα στην θάλασσα και στα βουνά, αλλά και ορατότητα του κτιρίου από μακριά. Τεράστια πετάσματα από μπετόν εντείνουν στην πραγματικότητα τον διαχωρισμό του κτιρίου από το έδαφος και δεν έχουν σχέση ούτε καν με την  συνήθη pilotis, μέσω της οποίας στην παλιότερη μοντέρνα (Λεκορμπυζιανή) αντίληψη ήταν τουλάχιστον επιδιωκόμενη η αλληλοδιείσδυση  ιδιωτικού/ δημόσιου χώρου.

# Το φαινόμενο δεν αποτελεί ειδική περίπτωση. Αποκομμένα σταδιακά από την πόλη, από το περιβάλλον αλλά και από το έδαφος,  τα νέα αυτά κτίρια που πολλαπλασιάζονται  ανά τον κόσμο, κτίζονται μάλλον  σαν αξιοθέατα αρχιτεκτονικής, παρά σαν καθαυτή αρχιτεκτονική . Είναι προορισμένα εξ αρχής να λειτουργήσουν  ως σύγχρονα μνημεία, ανεξάρτητα από την χρήση τους ή την χωροθέτηση τους ή την σκοπιμότητα, την αναγκαιότητα και το κόστος τους. Αδιαφορούν πλήρως για την κοινωνία στην οποία απευθύνονται… Αποβλέπουν επομένως να δημιουργήσουν από μόνα τους το καθεστώς μιας νέας ορατότητας, η οποία όπως είναι φυσικό δίνει το προβάδισμα στην μορφή του κτιρίου. Με άλλα λόγια μοιάζει να υπηρετούν το αισθητικό δόγμα «η αρχιτεκτονική για την αρχιτεκτονική», κατ’ αναλογίαν με το δόγμα «η τέχνη για την τέχνη».
Αυτό το φαινόμενο μοιάζει να δημιουργεί (κατά την γνώμη μου) τις προϋποθέσεις για μια μεγάλη συντηρητική στροφή του μοντερνισμού σε  καταστάσεις του παρελθόντος, από τις οποίες πάλεψε κάποτε για να αποδεσμευθεί… Το φαινόμενο καταλήγει σε ένα μορφολογικό εκλεκτικισμό του μοντέρνου, που ξαναφέρνει στην επιφάνεια το τρομακτικό ανακάτωμα των styles και των συλλήψεων του κόσμου που βασίλευε τον 19ο αιώνα...Και ίσως ακόμη χειρότερα.
Μπορούμε να μιλάμε πλέον για μια αρχιτεκτονική η οποία δεν υπακούει σε κανένα στυλ και η οποία χαρακτηρίζεται από ένα χωρίς προηγούμενο μορφολογικό χάος και ανταγωνισμό εικόνων. Σε ένα κόσμο που κυριαρχείται από την κουλτούρα των μίντια, το φαινόμενο μπορούμε να πούμε μάλιστα ότι μετατοπίζεται σε όλη την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής σήμερα, ακόμη και στην πιο μικρή  κλίμακα. Αρκεί πλέον η διακίνηση μιας εικόνας του κτιρίου ή μια φωτορεαλιστική αναπαράσταση ή το τέχνασμα (όπως πχ το σπίτι με την ωραιότερη πισίνα του κόσμου…), παρά το ίδιο το κτίριο, για να το καθιερώσουν ως αρχιτεκτονικό επίτευγμα και τον δημιουργό του ως αναγνωρισμένο αρχιτέκτονα.
Ίσως αυτός να είναι και ένας από τους λόγους που προκαλείται πλέον ένα είδος πρωτοφανούς αμηχανίας και σύγχυσης στα κριτικά και αισθητικά εργαλεία προσέγγισης, κατάταξης ή αξιολόγησης των κτιριακών έργων ή των δημιουργών τους.

# Θα ήταν βέβαια απλοϊκό (και δημαγωγικό) να αποδώσουμε στους archistars  όλα τα δεινά της αρχιτεκτονικής και να μας χαροποιεί η  αποκαθήλωση τους. Ειδικά μάλιστα για μας τους Έλληνες,  ίσως θα ήταν και ένα . ωραίο πρόσχημα για να κρύψουμε την απουσία μας από την καλή δημόσια αρχιτεκτονική, εδώ και τρεις δεκαετίες. Γιατί θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι οι περισσότεροι από τους αρχιτέκτονες αυτούς δεν είναι απλώς διάττοντες αστέρες...
Άρχισαν να κτίζουν παντού στον κόσμο και κυρίως να συμμετέχουν στον διεθνή διάλογο για τις εξελίξεις στην αρχιτεκτονική και την πόλη, ξεκινώντας από τον τόπο τους, κτίζοντας κατ’ αρχήν πάνω σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Υπενθυμίζουμε ότι από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 όλες σχεδόν οι πόλεις (από το Παρίσι, την Βαρκελώνη μέχρι την Λισσαβόνα και την Κοπεγχάγη) πλην της Αθήνας, επένδυσαν σε μια κεντρική ιδέα, και σε μεγάλες  θεσμικές μεταρρυθμίσεις για τα δημόσια έργα. Θέλησαν να γίνουν  το «σπίτι» της καλύτερης διεθνούς αρχιτεκτονικής και να κάνουν την αρχιτεκτονική εξαγώγιμο προϊόν.
Οι τεράστιες εξελίξεις της τεχνολογίας και των υλικών, παλιών και νέων, αλλά και τα νέα εργαλεία ψηφιακού σχεδιασμού που επιτρέπουν νέες (αδιανόητες στο παρελθόν ) γεωμετρίες στο χώρο, συνέβαλαν σε μια μικρή επανάσταση στην αρχιτεκτονική και οι μετέπειτα διεθνείς σταρ της αρχιτεκτονικής νομίζεις πως έσπασαν ακόμη και το φράγμα των δογμάτων του πρώτου μοντερνισμού και έβαλαν αμετάκλητα την αρχιτεκτονική σε μια συναρπαστική τροχιά ανακαλύψεων. Αυτή η αξία δεν αναιρείται.
 Στην πραγματικότητα αυτό που έχει μπει σε μια κρίση διαρκείας αυτή την εποχή είναι ένα άλλο τεράστιο θέμα, το οποίο μάλλον χρονολογείται από την
εποχή αμέσως μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, όταν τα μοντέρνα κτίρια αποδεσμευμένα πλέον από τα  επαναστατικά χρόνια του ’20 και το όνειρο «της κοινωνικής και πανανθρώπινης αρμονίας μέσω μιας κοινωνικής πολεοδομίας στην Ευρώπη», ενσαρκώνουν πλέον  τον εκμηδενισμό των οραμάτων. Με την τεχνική τελειότητα θα έλεγε κανείς πως εγκαταλείπουν την μοντέρνα ουτοπία και την αντικαθιστούν με μια μοναχική χειρονομία σιωπηρού και «καθαρού» στωικισμού και δεν υπάρχουν παρά, όπως έλεγε ο Mies van der Rohe, «δυνάμει του θανάτου».
Το έργο στο Ρίο του Christian de Portzamparc, δεν υπολείπεται κατά την γνώμη μου σε αρχιτεκτονική αξία,  στην τελειότητα όμως της μοναχικότητας του, δημιουργεί αυτή την εποχή  μια βαθιά ιστορική θλίψη και αρνητικότητα,. μοιάζει με  ένα τέλειο μηχανισμό που εκφράζει τελικά μια ψυχρή ειρωνεία για αυτό που έγινε η πόλη: ένα άσχημο θέαμα, ένα τεράστιο τίποτα.. Πράγματι, το προάστιο Barra da Tijuca, στις παρυφές του οποίου κτίζεται η  Cidade das artes, είναι  ένα νέο παραθαλάσσιο προάστιο που έχει κτιστεί à l'américaine – με μια παραλία 20 χιλιομέτρων, κατά μήκος της οποίας έχουν ξεφυτρώσει ουρανοξύστες και τεράστια εμπορικά κέντρα-. Τίποτε άλλο…

# Όμως τα παραπάνω δεδομένα δεν είναι τα μόνα που προκαλούν την κρίση αυτού του κτιρίου. Εξ ίσου αποκαλυπτικά είναι και  τα υπόλοιπα στοιχεία που παρατίθενται στο άρθρο της γαλλικής εφημερίδας …
Η ίδια η ανοικοδόμηση του έργου έχει μια μακριά και ταραγμένη ιστορία δεκαετίας και πλέον. Αρχίζει, σταματάει κοκ. Σε κάποια φάση μάλιστα οι απλήρωτοι εργάτες το μετατρέπουν σε γήπεδο για να παίζουν ποδόσφαιρο. Ο τύπος το αποκαλεί περιπαιχτικά « το μεγάλο στάδιο του  Portzamparc ». Το 2009 ο αρχιτέκτονας μαζί με άλλους παράγοντες του έργου σύρεται στα δικαστήρια, όπου υποβάλλεται σε πρωτοφανείς ανακρίσεις- για την διαδικασία της απ’ ευθείας ανάθεσης,  για το αν ήταν παρών στο εργοτάξιο, εάν έχει δικαίωμα να ασκεί το επάγγελμα στην Βραζιλία, εάν διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα κοκ…Μια εποχή κόλαση,  όπως θα ομολογήσει ο ίδιος…
Εν τέλει, το κτίριο ολοκληρώνεται εν όψει του Παγκοσμίου πρωταθλήματος στη Βραζιλία. Στην Γαλλία βραβεύεται, την ίδια στιγμή όμως οι Βραζιλιάνοι διαδηλώνουν έξω από το κτίριο καταγγέλλοντας το οικονομικό σκάνδαλο (πενταπλάσιο το κόστος του έργου -200 εκατομμύρια ευρώ-σε σχέση με τον αρχικό προυπολογισμό). «Εμείς το πληρώνουμε», φωνάζουν.
Στην  Γαλλία σπεύδουν να το βραβεύσουν σαν ένα έργο που «φέρνει τα περήφανα σημάδια και το χρώμα της Γαλλίας στη Βραζιλία». Ορθά στο τέλος όμως ο δημοσιογράφος αναρωτιέται αν οι Βραζιλιάνοι που συνταράσσονται από τα οικονομικά σκάνδαλα σε συνδυασμό με τις σκληρές πολιτικές λιτότητας στην πατρίδα τους έχουν τις ίδιες ευαισθησίες.

Graffiti του Βραζιλιάνου street artist Paulo Ito,για ένα παιδί που αντί για φαγητό του προσφέρουν 
μια μπάλα ποδοσφαίρου

# Θα μπορούσε να συνεχίσει κανείς με πολλές ανάλογες συγκρουσιακές  ιστορίες που περιβάλλουν πλέον όλα αυτά τα μεγάλα επώνυμα έργα ανά τον κόσμο…Θα ήταν όμως λάθος (σχεδόν κιτρινισμός) να σταθεί μόνο στην αποκαθήλωση των αστέρων…

Ίσως περισσότερο από αυτό  θα πρέπει να μας απασχολήσουν οι εξελίξεις στο μέλλον…Όπως πολλές φορές συνέβη στην ιστορία, οι καιροί ζητούν επιμόνως μια νέα μεγάλη στροφή...Το ποια θα είναι αυτή η στροφή, δεν είναι εύκολο βέβαια να απαντηθεί. Σε κάθε περίπτωση πάντως, μάλλον τελειώνει η εποχή που η αρχιτεκτονική απέστρεψε το βλέμμα της  από την πόλη και την κοινωνία.
Ο ιδιοφυής Rem Koolhaas φαίνεται πως συνέλαβε την μεγάλη αλλαγή. Για πρώτη φορά φέτος στην Μπιενάλε της αρχιτεκτονικής δεν είναι προσκεκλημένοι οι archistars, ενώ το θέμα είναι «τα Θεμελιώδη». Η ερμηνεία βέβαια που μπορεί να δώσει κανείς σ’ αυτό που αποκαλείται θεμελιώδες στην αρχιτεκτονική διαφέρει κατά περίπτωσιν. Η ουσία πάντως είναι άλλη.
Ο Αμερικανός αρχιτέκτονας Peter Eisenman,  μέντορας πολλών αρχιτεκτόνων αυτής της γενιάς στην οποία συγκαταλέγεται και ο Rem Koolhaas, θα δώσει σε μια πολύ σημαντική τελευταία του συνέντευξη με ένα τρόπο πολύ οξύ το στίγμα της νέας εποχής.
Κατά τον Peter Eisenman,  ο Rem Koolhaas (η πλέον «τοτεμική» φιγούρα, το αρχέτυπο των archistars…) σκηνοθετεί σ’ αυτή την Μπιενάλε με έμμεσο τρόπο τον θάνατο ή το τέλος της αρχιτεκτονικής, της οποίας ήταν πρωταγωνιστής. Σκηνοθετεί βέβαια αυτό το τέλος ως σταρ πάλι, αλλά ως σταρ επιμελητής….
«Είναι πιο εύκολο», λέει ο  Eisenman, «να πεις ότι τελειώνει η αρχιτεκτονική, παρά να πεις ότι τελειώνεις ο ίδιος…». Υπονοεί, πως για το τι θα επακολουθήσει, δεν είναι ικανός πια  να απαντήσει ούτε ο Rem Koolhaas, αλλά ούτε και ο ίδιος. Γιατί οι εξελίξεις οδηγούν πλέον σε μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Ο Eisenman θα συγκρίνει την εποχή που διανύουμε με το 1968. Τότε, λίγο πριν, λίγο μετά, η γενιά του αλλά και οι επόμενες γενιές έστρεψαν κατά κάποιο τρόπο την πλάτη τους στον Λε Κορμπυζιέ, ο οποίος δεν είχε πια τι να τους πει. Έτσι και τώρα λέει: «Δεν ξέρουμε τι θα έρθει μετά από 4-5 χρόνια. Το 2018, όπως το 1968, μπορεί να γίνει μια “επανάσταση”. Ποιος ξέρει:».

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

 
 
 

 




 


 




 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου