Κυριακή, 1 Ιουνίου 2014

ΤΟ ΤΑΞΙΜ ΚΑΙ Η ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΧΩΡΟΥ. Από τον αγώνα για την πόλη, στην ανατρεπτική γιορτή.

 
  Gezi Park και  Taksim Square: Υπάρχουσα κατάσταση (επάνω). Τα μελλοντικά σχέδια (κάτω).

Το σχέδιο για την δραστική ανάπλαση του Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη (εκτεταμένη πεζοδρόμηση της πλατείας και υπογειοποίηση της κίνησης των τροχοφόρων, οικοδόμηση ενός νέο-οθωμανικού θεματικού πάρκου στην θέση του Γκεζί κλπ.Βλέπε σχετικά: εδώ) ήταν η απαρχή μιας απρόβλεπτης πολιτικής κρίσης.

Έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα αιχμής που δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Οι πόλεις γίνονται πλέον το κυρίαρχο θέμα πολιτικών θρύλων εν εξελίξει. Το φαινόμενο θα επισημάνει και το πρωτοσέλιδο κύριο θέμα της εφημερίδας  International Herald Tribune (Michael Kimmelman «Η δύναμη του δημόσιου χώρου», 8-9/6/2013).
Η πλατεία Ταξίμ είναι το κέντρο του κέντρου της Κωνσταντινούπολης, χώρος με ετερόκλιτη αστική ταυτότητα, που δέχεται καθημερινά πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρώπους.
Είναι επίσης χώρος μεγάλων πολιτικών και άλλων συγκεντρώσεων, των οποίων προβλέπεται η έξωση και μετακόμιση στο Yenikapi, στην νέα πλατεία αντί-Ταξίμ. Όπως φάνηκε ήδη με την απαγόρευση της συγκέντρωσης της  τελευταίας πρωτομαγιάς, η ανάπλαση της πλατείας  συμβαδίζει με το σχέδιο κάθαρσης και ελέγχου του δημόσιου χώρου.
Το Ταξίμ είναι το τελευταίο επεισόδιο ενός ευρύτερου πολεοδομικού σχεδίου και μεγάλων έργων στην πόλη.
Μεταξύ άλλων σημειώνουμε: Το νέο (τρίτο) διεθνές αεροδρόμιο (με πρόβλεψη να είναι το μεγαλύτερο στον κόσμο). Την διάνοιξη του εναλλακτικού ως προς τον Βόσπορο καναλιού, την τρίτη γέφυρα του Βοσπόρου, το στάδιο και το ολυμπιακό χωριό για τους ολυμπιακούς αγώνες του 2020, στους οποίους η Κωνσταντινούπολη είναι υποψήφια. Επίσης το οικονομικό χρηματιστηριακό κέντρο (Atasehir) και δύο νέες πόλεις στην ασιατική ακτή.
Σημειωτέον πως  στην ίδια περιοχή, το μελλοντικό τζαμί Camlica, έκτασης 50.000 τμ και ικανό να δεχθεί 30.000 πιστούς, θα έχει τον πιο ψηλό μιναρέ του κόσμου.
Επισημαίνουμε πως παράλληλα βρίσκεται εν εξελίξει ένα τεράστιο σχέδιο ανοικοδόμησης με κατοικίες υψηλής απόδοσης, πάρκα γραφείων κλπ σε 50 περίπου συνοικίες της Κωνσταντινούπολης, όπως επίσης κατεδαφίσεις και αναπλάσεις ιστορικών κεντρικών συνοικιών που πληρώνουν το τίμημα  της συνεχούς υποβάθμισης (Sulukule, Tarlabasi), με αποτέλεσμα βίαιες μετακινήσεις πληθυσμού.

Παγκόσμιες Μητροπόλεις
Η Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί ειδική περίπτωση. Πρόκειται για μία από τις μεγαλουπόλεις της μέχρι πρότινος περιφέρειας, οι οποίες αποσπώνται από το στενό εθνικό πλαίσιο μιας χώρας και εξελίσσονται σε παγκόσμιες μητροπόλεις, με μια ανάπτυξη στραμμένη προς το εξωτερικό.
Η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού συστήματος και η απεδαφικοποίηση των δραστηριοτήτων  των πολυεθνικών εταιρειών  σε παγκόσμιο επίπεδο, τις κάνει ιδιαίτερα ελκυστικές σε επενδύσεις υψηλής απόδοσης .
Το πιο ακραίο παράδειγμα μιας τέτοιας εξέλιξης αποτελούν οι πόλεις της Κίνας: «Η Κίνα μετακινεί τα βουνά χάριν των πόλεων (...) Στην μακρινή Δύση της Κίνας, 700 κορυφογραμμές ισοπεδώνονται για να κτισθούν μητροπόλεις. Κάθε εξάμηνο κτίζεται μια έκταση ισοδύναμη με την περιφέρεια του Παρισιού». ( Le Monde 14-2-2013),
690 εκατομμύρια Κινέζοι ζουν στις πόλεις, με  πρόβλεψη να ανέλθουν στο ένα δισεκατομμύριο το 2030. Είναι όμως μόνο κατ’ όνομα αστοί. Δεκάδες εκατομμύρια Κινέζων, εργάζονται στις πόλεις χωρίς δικαίωμα κατοικίας (hukou). Κατοικούν σε προσωρινές άθλιες συνθήκες.
Συχνά οι νέες πόλεις που κτίζονται είναι ακατοίκητες, πόλεις-φαντάσματα, επειδή προορίζονται για  την εικονική αναζήτηση  μελλοντικών επενδυτών και όχι για την κάλυψη στεγαστικών αναγκών.



Νέα επιχειρηματική ζώνη με ουρανοξύστες στην λεωφόρο ταχείας κυκλοφορίας Büyükdere Caddesi.

Εξαγωγή του αμερικανικού μοντέλου
Η ιστορική μνήμη αίφνης ανακαλεί την κρίση του 1929, όταν οι ουρανοξύστες του Μανχάταν συνεχίζουν να κτίζονται και να παραμένουν άδειοι, ενώ  το ένα τρίτο των βιομηχανιών κλείνουν και το μισό του πληθυσμού βρίσκεται στο δρόμο  χωρίς δουλειά.

Παρά τα τοπικά χαρακτηριστικά, οι παγκόσμιες μητροπόλεις υπακούουν στο αμερικανικό πολεοδομικό μοντέλο, πλήρως μάλιστα αυτονομημένο από τον ευρωπαϊκό του πυρήνα. Ορισμένοι θα μιλήσουν για «αρχιτεκτονικό σύνδρομο της Στοκχόλμης», αναφερόμενοι στο φαινόμενο έλξης κάποιων ομήρων για τους δεσμοφύλακες τους...

Ζώνες οικονομικών δραστηριοτήτων με ουρανοξύστες, μαζικές περιοχές κατοικίας περιτοιχισμένες και αποκομμένες  από τα κέντρα των πόλεων, ταχύτατη ανάπτυξη επιβλητικών υποδομών μεταφοράς (δρόμοι ταχείας κυκλοφορίας κλπ ), παρατίθενται χωρίς συνοχή το ένα δίπλα στο άλλο.

Συχνά τα παραπάνω έργα συνδέονται με την διοργάνωση παγκόσμιων θεαμάτων 
(εκθέσεις, ολυμπιακοί αγώνες κλπ.). Οσο μάλιστα γίνεται υπερεκμετάλλευση της γής χάριν των επενδυτών,  τόσο τα έργα επενδύονται από την τοπική πολιτική εξουσία με ιδεολογική φαντασμαγορία (νέο-οθωμανικός ή κομμουνιστικός δεσποτισμός, μεταφυσική πίστη στην τεχνική και την οικολογία κλπ).

                          Το νέο Τζαμί στο Ταξίμ, σχέδιο του καθηγητή αρχιτεκτονικής Ahmet Vefik Alp.

Ρεύμα αντίδρασης 
Προβάλλει ήδη ένα μεγάλο ρεύμα κριτικής αντίδρασης  απέναντι σ’ αυτό το φαινόμενο της  ασύμμετρης νέο-φιλελεύθερης πόλης, η οποία αναπτύσσεται με διπλή ταχύτητα, πάνω στο δίπολο φτώχειας και πλούτου και δεν αφορά μόνο τον «τρίτο κόσμο».
Στην Δύση, όπου οι κοινωνίες δέχονται επίσης τις σκληρές συνέπειες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής επίθεσης, πολλαπλασιάζονται τα έργα που αμφισβητούνται.
Σταχυολογούμε μεταξύ άλλων την κατεδάφιση του σιδηροδρομικού σταθμού της Στουτγάρδης και την ανοικοδόμηση νέου, που προκάλεσε πολιτική ανατροπή στο ομόσπονδο κρατίδιο της Βάδης-Βυτεμβέργης.
Στο Βερολίνο, η ανακατασκευή του ανακτόρου των Πρώσων βασιλιάδων ως «Χούμπολτ-Φόρουμ» με την πιστή αναπαραγωγή των τριών μπαρόκ προσόψεων, στιγματίστηκε ως «αρχιτεκτονική βιτρίνας» και ως «αποκαθαρμένη εκδοχή» της πρωσικής ιστορίας για λόγους εθνικούς.
Επίκαιρη είναι επίσης η αντίθεση στην ανακαίνιση της ιστορικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Ν.Υόρκης σε σχέδια του αρχιτέκτονα Foster, ως έργου με «κομψότητα εμπορικού κέντρου προαστίων» (!), που θα στοιχίσει 350 εκατομμύρια δολλάρια, ενώ κλείνουν περιφερειακές βιβλιοθήκες.

Εξεγέρσεις του σώματος
Οι σύγχρονοι αστοί (ειδικότερα οι νέοι)  βλέπουν κατάπληκτοι πως τα παραπάνω οδηγούν σε κοινωνίες μιας συγκεντρωτικής ταξικής κυριαρχίας, οι οποίες ολισθαίνουν ταχύτατα σε φαινόμενα σύγχρονου ολοκληρωτισμού.
Ο επαναστατικός αναβρασμός που εκδηλώθηκε για πρώτη φορά στις μεγαλουπόλεις της λεγόμενης περιφέρειας, πυροδοτήθηκε από μικρά αιτήματα που υπογραμμίζουν την σκληρότητα της υλικής καθημερινότητας, αλλά και την αντίθεση με την φαντασμαγορία της προόδου. Στην Αίγυπτο ήταν η αύξηση τιμών στα είδη πρώτης ανάγκης λόγω πληθωρισμού του αμερικανικού δολαρίου, στην Κωνσταντινούπολη η υπεράσπιση του πάρκου Γκεζί, στην Βραζιλία η αύξηση των εισιτηρίων στα ΜΜΜ  κοκ.
Η ψηφιακή τεχνολογία, όχι μόνο  δεν εγκλωβίζει το σώμα στο γυάλινο κλουβί της αλλοτρίωσης, αλλά τουναντίον γίνεται αφετηρία δράσης για την υπέρβασή της.
Το Ταξίμ έχει μεγαλύτερη δύναμη από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τονίζει ο δημοσιογράφος της International Herald Tribune: «Η δύναμη των σωμάτων που βρέθηκαν μαζί , τουλάχιστον για μια στιγμή, παρήγαγαν μια δημοκρατική στιγμή, προκαλώντας στην εξουσία μια επικίνδυνη πολιτική κρίση».
Σύμφωνα με ένα γκάλοπ της Hurriyet Daily News, το 70%των εξεγερμένων δεν αισθάνονται δεσμευμένοι σε κανένα πολιτικό κόμμα.
Η πολιτική στον 21ο αιώνα, όπως όλα δείχνουν, συνδυάζει χειραφετημένη ατομικότητα και συλλογική δράση.



Ο Erdem Gunduz (κέντρο) ως «ακίνητος άνθρωπος» που πυροδότησε το ομώνυμο κίνημα στο Ταξίμ (Reuters/Marko Djurica)
   
Ανατρεπτικές γιορτές
Το κοινό χαρακτηριστικό των εξεγέρσεων επίσης είναι ότι εισάγουν ένα καινούργιο στοιχείο. Μοιάζουν με  γιορτή που παρουσιάζει διπλή όψη, είναι πολιτικός αγώνας και συγχρόνως ψυχαγωγία, συνεπάγεται μια συνάθροιση, που επιτρέπει ρήξη στην καθημερινότητα.Το Γκεζί μετεξελίχθηκε σε «γιορτινό χωριό» με ευρηματική αυτοσχέδια αρχιτεκτονική (σκηνές, εγκαταστάσεις διανομής φαγητού και ρούχων, βιβλιοπωλείο, ιατρείο κλπ.).
Είναι η εικόνα μιας γιορτής η οποία αντιστέκεται στην  παθητική κατανάλωση ενώπιον του θεάματος της εξουσίας, ένα είδος επιδεικτικής σπατάλης του δημόσιου πλούτου. Ωθεί σε συγχωνευτική έξαρση του πληθυσμού και αυτοσχεδιασμούς, που χαρακτηρίζουν τις παραδοσιακές γιορτές ή έχουν καλλιτεχνικό προσανατολισμό, συγγενεύουν με το happening, όπως το κίνημα των «ακίνητων ανθρώπων» στην Τουρκία.
Αυτός ο πραγματικός και συμβολικός συμποσιασμός φέρνει πάνω του τα χαρακτηριστικά  της εορταστικής αντιστροφής και παράβασης. Παραπέμπει στο Καρναβάλι κατά τον Μεσαίωνα, που σύμφωνα με μελετητές του (Μπαχτίν, Λε Γκόφ), υπήρξε προπομπός αστικών ανατροπών, εισάγοντας ένα είδος  γενικευμένης αταξίας.
«Σε μερικές σκηνές του Καρναβαλιού βρίσκονται ίχνη του «ανάποδου κόσμου», όπως μια κούκλα που αναπαριστά ένα γελοίο βασιλιά και αφού πρώτα κυκλοφορεί ανάμεσα στο πλήθος καίγεται ή πνίγεται. Αυτές οι παρωδίες άνθιζαν στο Μεσαίωνα με τις γιορτές των Τρελλών και των Αθώων. Είναι εξάλλου και η αιτία για την οποία ορισμένες γιορτές θεωρήθηκαν ύποπτες στα μάτια της θρησκευτικής ή της κοσμικής εξουσίας και απαγορεύτηκαν» (Jean MAISONNEUVE, Οι τελετουργικές πράξεις).
Είναι και ο λόγος για τον οποίο σήμερα οι ανατρεπτικές πολιτικές γιορτές διαλύονται με τέτοια φανατική βία. «Οι κυβερνώντες υποκαθιστούν την κοινωνική συναίνεση με βία. Αυτό είναι το σημείο μεταστροφής», όπως θα έλεγε η Χάνα Αρεντ...

Οι κάτοικοι των μεγαλουπόλεων (ιδίως οι νέοι) διεκδικούν δημόσιους χώρους που ενώνουν. 
Eικόνα από μια γιορτή, ένα βράδυ στην πλατεία Ταξίμ.  F/M, 15-7-2010.

Πολιτική ανυπακοή
Ο αγώνας για την πόλη μετατρέπεται σε συνιστώσα αιχμηρών πολιτικών αγώνων σε παγκόσμια κλίμακα.
Ο δημόσιος χώρος γίνεται  πεδίο σύγκρουσης δύο τάσεων. Η μία κινείται με τις αρχές της νεοφιλελεύθερης επεκτατικότητας και βλέπει τον χώρο ιεραρχικό και πολωτικό, η άλλη διεκδικεί ένα δημοκρατικό και ισονομικό χώρο.
Μοιάζει να ανοίγει το κεφάλαιο των πόλεων. Απέναντι σε στρατηγικές σχεδιασμού που θέλουν να μεταμορφώσουν το ετερόκλιτο ανθρώπινο πλήθος σε «πειθαρχική» κοινωνία, αναπτύσσεται ήδη μια νέα αστική κουλτούρα πολιτικής ανυπακοής...

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

# Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην "Αυγή της Κυριακής", Ενθέματα, 21 Ιουλίου 2013.(εδώ)
 
                                                                           

 





 

 





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου