Κυριακή, 13 Απριλίου 2014

Το φάντασμα του Ξεπεσμένου Δερβίση.


     Angelus Novus XXI, Φωτομοντάζ «Αυτός ο κόσμος είναι σφαίρα και γυρίζει», 2006



ΠΩΣ ΜΙΑ ΦΙΓΟΥΡΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΠΛΑΝΑΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟΥ 2011.
Σχολιάζει ο Angelus Novus XXI

Η Αθήνα δεν θα γνωρίσει ποτέ τη βιομηχανική και δημογραφική έκρηξη όπως τα υπόλοιπα μεγάλα κέντρα της Ευρώπης. Στα τέλη του 19ου αιώνα δεν είναι παρά μια πόλη των 100 χιλιάδων κατοίκων.
Η πλειοψηφία του πληθυσμού διατηρεί στενούς δεσμούς με την ύπαιθρο, αναπαράγει μέσα στην πόλη νησίδες επαρχιακής ζωής.
Τα «Αθηναϊκά διηγήματα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη είναι πρώιμη αναφορά στην Αθήνα του 1890. Δεν θα βρούμε εδώ την συνολική τοιχογραφία της πόλης, αλλά την αποσπασματική της εικόνα, οριοθετημένη στα όρια της γειτονιάς.
Κι όμως μέσα στην αθηναϊκή ηθογραφία υπάρχει ένα πρόσωπο που αποκόπτεται από το σώμα της και με ένα παράδοξο τρόπο «προλέγει τα μέλλοντα».
Πρόκειται για τον Ξεπεσμένο Δερβίση, από το ομώνυμο διήγημα. Αστεγος, καθώς το στέκι του (ένα καφενείο)  δεν του εξασφαλίζει πλέον διανυκτέρευση, θα καταφύγει στην υπό κατασκευή σήραγγα του σιδηροδρόμου από το Θησείο στην Ομόνοια (1890).
«…Το καφενείον αντικρύ του Θησείου. (…) Παραπέρα από το καφενείον, η σήραγξ εσκάπτετο (…).Ο Δερβίσης εκάθητο εκεί κι’ έπινε μαστίχαν, όποιος τον εκερνούσε. (…) Άνω των 50 ετών ηλικίας. Εκεί διανυκτέρευσεν από ημερών. Άστεγος, ανέστιος, φερέοικος. Το μικρόν καφενείον είχε την άδειαν να μένη ανοικτόν όλην την νύκτα.. (...)Ο δερβίσης έπαιζε κάποτε το νάϊ. Ο κλήτωρ ο αστυνομικός διεσκέδαζεν. Αγαπούσε ν’ ακούη(…) Τας ημέρας εκείνας είχε διορισθή νέος αστυνόμος.Δια να δείξη τον ζήλον του, διέταξε να κλείση το καφενείον, την νύκτα εκείνην (…) Δεν επετράπη εις τον δερβίσην, τον ανέστιον, τον πλάνητα, να μείνη (…) Που να υπάγη; Έκαμεν ολίγα βήματα ασκόπως, πέριξ του καφενείου.
Παρέκει ήτο η σήραγξ. Εσκάπτετο, ήτο σκαμμένη.Έκαμνε ψύχραν, νυκτερινόν απόγειον. (…) Ο δερβίσης ο πλάνης κατήλθεν εις το βάθος της σήραγγος. Ίσως ήλπιζε να εύρη περισσότερον απάγγιο εκεί.»
Στο πρόσωπο του Ξεπεσμένου Δερβίση,  θα μπορούσε να εντοπίσει κανείς το τελευταίο τούνελ μέσα από το οποίο ο «κόσμος του πριν» περνάει για να μπει στην πόλη….
Το τέλος της ηθογραφικής Αθήνας και η  εμφάνιση του σύγχρονου προσώπου της θα επέλθει όταν, μετά την διάψευση της Μεγάλης Ιδέας το 1922, η πρωτεύουσα θα δεχθεί τον  προσφυγικό κόσμο του ενός και πλέον εκατομμυρίου, που «στιβαζόταν εκεί όπου υπήρχε μια στέγη διαθέσιμη».
Στην πρώτη «ανατρεπτική» κατάληψη του χώρου, βρίσκεται συμβολικά η αφετηρία της σύγχρονης Αθήνας …
Ένας δεύτερος σταθμός θα είναι η μεταπολεμική περίοδος και η μαζική εσωτερική μετανάστευση.
Ένας τρίτος σταθμός θα είναι η έλευση των ξένων μεταναστών στις αρχές του ’90.

Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης είναι σαν να στέκεται πάνω στα συσσωρευμένα ερείπια της ηθογραφικής Αθήνας, αλλάζοντας συνεχώς πρόσωπο.
Λόγοι κυρίως πολιτικοί και εθνικοί, θα συσκοτίζουν σταθερά το πραγματικό  πρόσωπο της Αθήνας, θα συντηρούν  την οιονεί ηθογραφική της  εικόνα. Τελευταίος σταθμός θα είναι η πλασματική εικόνα μιας πολυπολιτισμικής Αθήνας, που συντηρήθηκε κάτω από την φαντασμαγορία του εξωτικού, από ένα μέρος των ΜΜΕ αλλά και της ευπώλητης διανόησης.
Μέχρι που τα τελευταία δύο-τρία  χρόνια αυτό το «παιχνίδι» διαψεύστηκε!
Δεν είναι σύμπτωση ότι σήμερα, με διαφορετικές αφορμές, o  Ξεπεσμένος Δερβίσης, μας χαρίζεται απροσδόκητα, σαν ένα πρόσωπο που εκφράζει την ελληνική επικαιρότητα…
Με χρονική απόσταση ενός αιώνα περίπου μετατρέπεται σε μια αλληγορική φιγούρα, που ανοίγει μια κριτική γωνία για να αναλύσει κανείς το φαινόμενο του συνεχούς εκτοπισμού, έως ότου φτάσει τελικά στον πυρήνα του ξένου που εμφιλοχωρεί στην ίδια την υπαρξιακή διάσταση του σύγχρονου παγκοσμιοποιημένου πολίτη … «Ε! και που, σ’ αυτόν τον κόσμο;(…) – Που, σ’ αυτόν τον κόσμο;  (…) Μπου ντουνιά τσαρκ φιλέκ. Αυτός ο κόσμος είναι σφαίρα και γυρίζει.»
Ο Άλμπερ Καμύ, θα ανακεφαλαιώσει από πολύ νωρίς, την υπαρξιακή διάσταση του ξένου, που δεν έχει σχέση με την καταγωγή. Ο Ξένος του αποκαλύπτεται με το θάνατο της μητέρας του. Δηλαδή όταν εξέλιπε ό,τι συνιστά ρίζα ή καταγωγή, πράγμα που αποτελεί βασική συνθήκη του σύγχρονου κόσμου. Μπορεί να είσαι γηγενής και να αισθάνεσαι ξένος.
Πάνω στον Ξένο του Παπαδιαμάντη, αιωρείται αυτή την φορά  η σκιά της τελευταίας ελληνικής κρίσης, η φρίκη της οποίας ξυπνά τα παλαιότερα γεγονότα. Είναι η δύναμη της οδύνης για το ανεπίστρεπτο όλων εκείνων που χάνονται και συμπυκνώνονται πλέον σε μια αλληγορία της καταστροφής. «Το αστικό πνεύμα συνειδητοποιεί πανικόβλητο, μέσα από την καταρρέουσα αύρα του προσωπικού του παρελθόντος , ότι  η υπόσταση του είναι πλασματική».
Ο ξένος τείνει πλέον να γίνει φιγούρα οικουμενική. Θέματα που ξεκίνησαν κατά προτεραιότητα από τον ξένο (εργασία, στέγη κ.α.), στην οργάνωση του ύστερου καπιταλισμού, τείνουν να αγκαλιάσουν ξένους και γηγενείς.
Αν δεν κατανοήσουμε αυτή την μεγάλη αλλαγή, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε και ορισμένα φαινόμενα πρωτόγνωρα για την Αθήνα, που δεν περιορίζονται στην σημειακή κατάληψη του δημόσιου χώρου. Ολόκληρες συνοικίες συντηρούνται πλέον ως υβριδικές «γκρίζες ζώνες» παραβατικότητας, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το κέντρο της πόλης και την Ομόνοια, ενώ διαμορφώνεται το υπόστρωμα για πολιτικές συμμορίες, οι οποίες αναλαμβάνουν τον έλεγχο της πόλης, όπως στον Αγιο Παντελεήμονα...
Κάποιοι πάνω σ΄ αυτό το επικίνδυνο υπόστρωμα στοιχηματίζουν για την ανάπτυξη ενός σχεδίου real estate (κατ’ ευφημισμόν ανάπλαση), όπως είναι η περίπτωση του Μεταξουργείου. Είναι ενδιαφέρον μάλιστα πως σ΄ αυτό το σχέδιο μοιάζει να προσεταιρίζονται την τέχνη (Remap κλπ), αλλά και γενικότερα το ρεύμα του «πολιτικά ορθού»,  αναπτύσσοντας ένα αντιδραστικό πλέγμα φιλανθρωπίας και εθελοντισμού, που δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στην έννοια της ταυτότητας (η φυλή, το γένος, το έθνος κλπ) και επιδιώκει να δημιουργήσει ένα σύστημα προστασίας των «μειονοτήτων», το οποίο σχετικοποιεί τους δημοκρατικούς θεσμούς και τον πανανθρώπινο χαρακτήρα των δικαιωμάτων.

Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης δεν εκφράζει τίποτε από τα παραπάνω.
Είναι θα ‘λεγε κανείς μια «καταστρεμμένη» ποιητική φιγούρα, βγαλμένη όμως μέσα από την παραμυθένια λογοτεχνική ατμόσφαιρα του Παπαδιαμάντη. Καίτοι ανέστιος και αλλόφυλος, δεν εγκλωβίζεται  στο στείρο περιβάλλον του ψευδοιστορικού ή βιολογικού μύθου, μπορεί να έχει πατρίδα του την ελληνική γλώσσα. Η απόγνωση του επομένως μπορεί να μας απελευθερώσει με παρηγορητικό τρόπο, καθώς μας υποδεικνύει ένα τρόπο ύπαρξης στον σύγχρονο κόσμο...
Η Αθήνα βρίσκεται σήμερα σε μια κατάσταση κοινωνικών καταστροφών ανάλογων με τις φυσικές καταστροφές. Προβάλλει κεντρικό το ερώτημα του επείγοντος, δηλαδή του πως θα διαχειρισθεί τις καταστροφές με σωστικές επεμβάσεις, αλλά και με νέες ιδέες και πειραματισμούς, με ένα όραμα πόλης τελικά.
Ο Δήμος της Αθήνας μπορεί να παίξει τον ρόλο του «πνευματικού απελευθερωτή» σ’ αυτή την κατεύθυνση, μόνο αν αντιληφθεί την άμεση δημιουργικότητα ως μορφή κοινοτικής δραστηριότητας, που δεν συνδέεται με γραφειοκρατικά αξιώματα ή στενά ιδιωτικά συμφέροντα και απευθύνει μια ανοιχτή πρόσκληση.
Ομάδες κοινωνιολόγων, ανθρωπολόγων, αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων κλπ μπορεί να βγουν στον δρόμο, να εργασθούν στο πεδίο των συγκρούσεων, να επεξεργασθούν ένα σχέδιο διάσωσης
Στην κρίση της Αθήνας  που συσσωρεύει ερείπια επί ερειπίων, εκεί όπου πλανάται το φάντασμα του Ξεπεσμένου Δερβίση, μπορεί να πέσει φως μόνο μέσω μιας πράξης επίγνωσης, κριτικής, ριζικής αμφιβολίας: «Εσκέπτετο το άστατον των ανθρωπίνων πραγμάτων. ‘Ασκολσουν   τσιβιρινέ.  Χαρά σ’ εκείνον που ξέρει να τον γυρίζη τον κόσμον αυτόν»…

Angelus Novus XXI

Σημειώσεις-Αναφορές
# To άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία, Έψιλον, 1071/ 30-10-2011, σ. Ε34-Ε36.
# Angelus Novus: Δάνειο από τον ομώνυμο πίνακα του Πώλ Κλέε (1920). Ο Benjamin αγοράζει το 1921, όπως μαθαίνουμε από τον φίλο του Γκέρσομ Σόλεμ,  την ακουαρέλα του Κλέε για χίλια μάρκα (14 δολλάρια!), παρ’ όλο που πένεται. Θα αναπτύξει με τον Angelus Novus μια ιδιαίτερη σχέση και σε μια από τις Θέσεις πάνω στην έννοια της ιστορίας (το τελευταίο έργο του γραμμένο το 1940), θα κάνει χρήση της αλληγορίας που του εμπνέει. «Μια ζωγραφιά του Κλέε», λέει, «ο Angelus Novus, παρουσιάζει έναν άγγελο που θέλει λες ν’ απομακρυνθεί από κάτι που κοιτάζει επίμονα. Τα μάτια του ατενίζουν, το στόμα είναι ανοιχτό, τα φτερά απλωμένα. Έτσι φαντάζεται κανείς τον Άγγελο της Ιστορίας. Το πρόσωπό του στρέφεται στο παρελθόν. Εκεί που εμείς βλέπουμε μιαν αλληλουχία γεγονότων, αυτός βλέπει μία και μόνη καταστροφή που στοιβάζει συντρίμμια πάνω σε συντρίμμια και τα σαρώνει στα πόδια του. Ο Άγγελος θα ήθελε να παραμείνει, να ξυπνήσει τους νεκρούς, να ενώσει πάλι τα σπασμένα.»
Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο BENJAMIN Walter. Μονόδρομος,(εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου), Αθήνα : Άγρα, 2004, (α΄ εκδ. 1928, Βερολίνο – β΄ εκδ. 1955), 139 σ. και ειδικώτερα από το θραύσμα «Αυτοκρατορικό Πανόραμα. Ταξίδι μες στον γερμανικό πληθωρισμό».

  • ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Αλέξανδρος. Άπαντα. Τα μέχρι του θανάτου του δημοσιευθέντα, (τόμος δεύτερος / πρόλογος: Στρατή Μυριβήλη, επιμέλεια: Ένης Βέη – Σεφερλή), Αθήνα : Σεφερλής, 1962, 655 σ. και ειδικώτερα το θραύσμα Ο ξεπεσμένος Δερβίσης
  • BENJAMIN Walter. Τα παιδικά χρόνια στο Βερολίνο το χίλια εννιακόσια, (Μετάφραση: Ιωάννα Αβραμίδου), Αθήνα : Άγρα, 2005, 158 σ. και ειδικότερα το επίμετρο του Theodor ADORNO.

 





Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου