Κυριακή, 13 Απριλίου 2014

ΝΕΕΣ ΥΒΡΙΔΙΚΕΣ ΖΩΝΕΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ Το κέντρο της Αθήνας, τοπική εκδοχή της παγκόσμιας πόλης



F/M, Γκράφιτι στο κέντρο της Αθήνας, 4-2-2012

Η παγκοσμιοποίηση εγκατοικεί στο εθνικό
Σύμφωνα με την Σάσκια Σάσεν (Κοινωνιολογία της παγκοσμιοποίησης,2007), η παγκοσμιοποίηση ως αλληλεξάρτηση αλλά και ως πλέγμα παγκόσμιων θεσμών και νέων σχηματισμών, που παράγουν πολύπλοκα και πολυσθενή αστικά στιγμιότυπα, εγκατοικεί στο εθνικό.
Η πόλη είναι πλέον ένα στρατηγικό  πεδίο όπου πολλαπλές υπερεθνικές πολιτικές και υπερσυνοριακές διαδικασίες διασταυρώνονται και παράγουν νέους χωρικούς σχηματισμούς.
Σ’ αυτή την κατεύθυνση η μετάλλαξη του κέντρου της Αθήνας δεν συνιστά απλώς μια τοπική ιδιομορφία αλλά σε μεγάλο βαθμό την τοπικοποίηση του παγκόσμιου.

Μετανάστευση και υβριδικές μορφές του αστικού χώρου
Το παγκόσμιο κεφάλαιο και η νέα εργατική δύναμη των μεταναστών είναι δύο σημαντικές περιπτώσεις υπερεθνικών φορέων σήμερα.
Η μετανάστευση αποτελεί αιχμή της παγκοσμιοποίησης. Ως εργαλείο προσέγγισης του αστικού χώρου, επιτρέπει να εντοπίσουμε πρωτόγνωρες υβριδικές μορφές, οι οποίες εξελίσσονται σε παγκόσμιο επίπεδο.

Ο ξένος
Η παράνομη μετανάστευση, η βιομηχανία του σεξ ή το εξωθεσμικό εμπόριο, αποτελούν, σύμφωνα με την Σάσεν, φαινόμενο συστημικό, ισοδύναμο της απορρύθμισης στα ανώτατα επίπεδα της οικονομίας και συνιστούν «ρυθμιστικά χάσματα» , αντί του εγκλήματος και της παραβατικότητας.
Το φαινόμενο καθίσταται ιδιαίτερα περίπλοκο, καθώς οι παραπάνω επικερδείς δραστηριότητες διευθύνονται από υπερεθνικά παγκόσμια δίκτυα, που εύκολα λόγω των τεχνολογιών επικοινωνίας διαφεύγουν της «επιτήρησης». Καταγράφονται μεν στο «περιθώριο» της θεσμικής παγκόσμιας οικονομίας, αλλά βρίσκονται σε στενή διαπλοκή μ’ αυτήν και τις αναλαμβάνει ένας πολυπληθής μετακινούμενος πληθυσμός που ζει σε καθεστώς συνεχούς μετάβασης στις πόλεις.

Ο ξένος Ι. Στα σύνορα Μεξικού και ΗΠΑ
 « Στον τόπο που δεν ξέρω το όνομά μου. Στον τόπο που είμαι, και δεν είμαι», λέει χαρακτηριστικά ο Κάρλος Φουέντες μιλώντας για τα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ.
Στο Μεξικό πολλές παραμεθόριες περιοχές, έχουν ήδη μετατραπεί σε «ελεύθερες» από φορολογία και δεσμεύσεις εργατικής νομοθεσίας ζώνες, όπου δραστηριοποιούνται αμερικάνικες εταιρείες.
Η παράνομη εργασία των Μεξικανών, προκειμένου να μην εξελίσσεται σε σύγκρουση, μετατοπίζεται σ’ αυτές τις ζώνες που δεν ανήκουν πουθενά, ούτε στις ΗΠΑ, ούτε στο Μεξικό.
 «Η κύρια εξαγωγή του Μεξικού δεν ήταν τα γεωργικά ούτε τα βιομηχανικά ούτε τα συναρμολογημένα προϊόντα, ούτε καν τα κεφάλαια για την αποπληρωμή του εξωτερικού χρέους (του αιώνιου χρέους), αλλά η εργασία. Εξάγουμε εργάτες περισσότερο από τσιμέντο ή ντομάτες».
Οι ελεύθερες οικονομικές ζώνες, υβριδικές μορφές του αστικού χώρου, εξελίσσονται σε παγκόσμιο επίπεδο με διαφορετικές παραλλαγές, ανάλογα με την αλληλεπίδραση της παγκόσμιας δυναμικής και των εθνικών ιδιομορφιών.

Κρυστάλλινα σύνορα
Με το διήγημα «Κρυστάλλινα σύνορα», ο Κάρλος Φουέντες εντοπίζει σ’ ένα  γυάλινο ουρανοξύστη  40 ορόφων της Ν.Υόρκης μια σημειακή (αυτή την φορά) γέφυρα μεταξύ της  παγκόσμιας κλίμακας  και των πιο οικείων εκδοχών του τοπικού. Τα αόρατα σύνορα που πολλαπλασιάζονται στις μεγαλουπόλεις, χωρίζουν δύο παρ’ ολίγον εραστές. Μέσα στον ουρανοξύστη, μια Αμερικανίδα -στέλεχος μεγάλης εταιρείας, έξω ένας μεξικανός λαθρομετανάστης που καθαρίζει τις γυάλινες προσόψεις.
 «Απόμειναν να κοιτάζονται για αρκετά λεπτά, στη σιωπή, χωρισμένοι από τα κρυστάλλινα σύνορα. Και ανάμεσά τους άρχισε να δημιουργείται μια ειρωνική εγγύτητα, η εγγύτητα της απομόνωσης..».

 Ο ξένος ΙΙ. Στα νέα χωριά της Κίνας
Το Χουαξί, ένα ταπεινό άλλοτε αγροτικό χωριό ΒΔ της Σαγκάης, σήμερα έχει τον τίτλο του «χωριού των εκατομμυριούχων». Είναι κτισμένο με πανομοιότυπες πολυτελείς κατοικίες, όπου δεσπόζει ο ουρανοξύστης «Νέο Χωριό στον Ουρανό», ύψους 328 μέτρων. Οι 2000 κάτοικοι μετέχουν ισότιμα στην  ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, είναι επενδυτές και μέτοχοι στις επιχειρήσεις του χωριού. Απολαμβάνουν δωρεάν υγεία, παιδεία, διακοπές.
 «Κομμουνιστικοί ουρανοί φέγγουν πάνω από το Χουαξί, το χωριό των καθημερινών θαυμάτων». Ετσι αρχίζει το τραγούδι που ακούγεται κάθε μία ώρα από τα μεγάφωνα στην κεντρική πλατεία.
Εμπνευστής και διαχειριστής της μετεξέλιξης του χωριού σε θύλακα «σοσιαλιστικής ουτοπίας» είναι ο Γραμματέας του τοπικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Στην ουσία πρόκειται για μια καπιταλιστική επιχείρηση 2.000 μετόχων, την οποία διαχειρίζεται η εταιρεία Jiangsu Huaxi Group Corporation, εισηγμένη στο χρηματιστήριο της Σαγκάης από το 1998, με 57 θυγατρικές, εξαγωγές σε 40 χώρες ανά τον κόσμο και ετήσιο τζίρο 7,7 δισ. δολ.
Ενδιαφέρον είναι όμως πως στην επιχείρηση εργάζονται περίπου 35.000 εργάτες-εσωτερικοί μετανάστες, με σκληρούς όρους εργασίας και χωρίς άδεια παραμονής, αναγκασμένοι να διαμένουν έξω από τα όρια του Χουαξί. Εχουμε δηλαδή  ανασύσταση του μεσαιωνικού μοντέλου της περιτειχισμένης πόλης.
Ο ξένος σήμερα τείνει να γίνει φιγούρα «οικουμενική». Θέματα που ξεκίνησαν κατά προτεραιότητα από τον ξένο (εργασία,στέγη κλπ), τείνουν να αγκαλιάσουν ξένους και γηγενείς.

Ο ξένος ΙΙΙ. Στο κέντρο της Αθήνας.
Το κέντρο της Αθήνας συνιστά μια άλλη εκδοχή των νέων υβριδικών μορφών του αστικού χώρου.
Με άξονα το πρόβλημα της μετανάστευσης, που επέφερε τα τελευταία χρόνια την πλήρη απορρύθμιση του κέντρου,  μπορούμε  να εντοπίσουμε τον τρόπο με τον οποίο ένα  κατ’ εξοχήν παγκόσμιο φαινόμενο μετατρέπεται σε εθνικό.
Πρόκειται για νέα κατάσταση σε σχέση με την μεταναστευτική εισροή της δεκαετίας του ’90, διαχειρίσιμη ακόμη με εργαλεία εθνικής πολιτικής. Η Ελλάδα σε πολεοδομικό επίπεδο ακολούθησε την πολιτική του εξωραισμού και της «αυτορρύθμισης», με αποτέλεσμα την υπερσυγκέντρωση των ξένων στο κέντρο της Αθήνας, που συνέπεσε με την μαζική εγκατάλειψη του από την μικρομεσαία τάξη.

Τοπικές ιδιομορφίες
Η συμφωνία του 2003 («Δουβλίνο ΙΙ»), προκειμένου να «θωρακίσει» την Ευρώπη (ειδικότερα τον βορρά) απέναντι στις μεγάλες πληθυσμιακές μετακινήσεις, επεξεργάζεται ένα νέο θεσμικό πλαίσιο για τις διασυνοριακές λειτουργίες. Με την επαναπροώθηση των μεταναστών που αιτούνται άσυλο, στη χώρα από την οποία εισήλθαν στη Ευρωπαϊκή Ένωση, επιχειρεί να απωθήσει το πρόβλημα εκτός των τειχών της.
Ωρισμένες  τοπικές ιδιομορφίες οι οποίες διευκολύνουν στην Αθήνα την παγκόσμια δυναμική είναι οι παρακάτω:
1. Το κέντρο της Αθήνας δεν εξελίχθηκε ποτέ ως το ιστορικό ευρωπαϊκό κέντρο μνημειακής πόλης
2. Δεν λειτούργησε ως αμιγές επιχειρηματικό κέντρο , όπως επίσης δεν έπαψε ποτέ  να λειτουργεί   σαν μια μεσογειακή «ανοιχτή αγορά» (π.χ.  Ομόνοια και Μοναστηράκι).
3. Η υπερεκμετάλλευση της ατομικής ιδιοκτησίας σε βάρος του δημοσίου χώρου επέφερε ρευστότητα αστικής ταυτότητας.
4. Η συνεχής τάση προς την περιφέρεια, οδήγησε σ’ ένα πολυκεντρικό πολεοδομικό μοντέλο (θετικό κατ’ αρχήν), που ανταγωνίζεται όμως συστηματικά το κέντρο.
Κατά συνέπεια το κέντρο (και όχι τα προάστια) λειτουργεί ως υπόβαθρο για να αναπτυχθούν απρογραμμάτιστες δυναμικές υποκουλτούρας.
Τα υποβαθμισμένα διαμερίσματα καταλαμβάνονται από τους ξένους. Τα μικρά καταστήματα και οι πλανόδιοι έμποροι εξαφανίζονται κάτω από την πίεση εμπορικών αλυσίδων. Κάποιες δραστηριότητες ωθούνται λόγω ανταγωνισμού στην παραοικονομία, η οποία ικανοποιεί τις ανάγκες του χαμηλόμισθου πληθυσμού και βαθμιαία την αναλαμβάνουν υπερεθνικά παγκόσμια δίκτυα. Τον ίδιο δρόμο ακολουθεί και η πορνεία.

Το οικουμενικό δικαίωμα στην πόλη
Η εθνική αναδίπλωση των ξένων σε «νησίδες πατρίδας» ή σε φυλετικά γκέτο, τα οποία μπορούσαμε να χαρτογραφήσουμε στις μεγαλουπόλεις στο παρελθόν, καθίστανται ανεπαρκή εργαλεία για να αναλύσουν τις τοπικοποιήσεις του παγκόσμιου, όπως επίσης ανεπαρκείς είναι οι παραδοσιακές τοπικές πολιτικές γειτονιάς, μεταναστών κλπ.  Δημιουργούνται νέες «κοινότητες» που εκφράζουν μάλλον την αδιόρατη παγκόσμια κλίμακα, οι οποίες αφ’ ενός δεν μπορούν να αντιμετωπισθούν αποκλειστικά σε εθνικό πλαίσιο και αφ’ ετέρου μόνο με ανθρωπιστικά κριτήρια, που εκπορεύονται από το ρεύμα του «πολιτικά ορθού», το οποίο συγκρούεται όχι τόσο με τις αιτίες,  αλλά με την έκφραση του αποκλεισμού.
Αρα δεν αρκεί πλέον ένα σύστημα προστασίας των «μειονοτήτων». Το δικαίωμα στην πόλη είναι οικουμενικό, ανεξαρτήτως φυλής, έθνους, θρησκείας ή σεξουαλικής ταυτότητας. Το όπλο είναι να πάρουμε κατά γράμμα την παλιά φιλελεύθερη ιδεολογία και ν’ απαιτήσουμε  την καθολική της εφαρμογή, όπως θα έλεγε ο Ιμάνουελ Βαλερστάιν.

Διαδικτυακός (άυλος) δημόσιος  χώρος
Ο δημόσιος χώρος με την γεωγραφική του έννοια απαιτεί επαναπροσδιορισμό.
Σ’ αυτό συμβάλλει και ο ψηφιακός άυλος χώρος. Μέσω  των νέων δικτύων που ανατρέπουν τις συμβατικές έννοιες της εγγύτητας και των κοινωνικών δεσμών, ο ιδιωτικός χώρος γίνεται δημόσιος και αποτελεί έναν από τους χώρους του παγκόσμιου καθώς εμπλέκεται μαζί του άμεσα.
Παρατηρείται μάλιστα η αντίφαση οι τοπικές συνθήκες εξαθλίωσης του δημόσιου χώρου να βρίσκονται σε σύγκρουση με την «εφικτή» κοινωνικότητα του παγκόσμιου άυλου χώρου.
Η Σάσκια Σάσεν θα μιλήσει για τους δημόσιους χώρους των πόλεων οι οποίοι μεταλλάσσονται πλέον κάτω από το χάσμα που υφίσταται μεταξύ των δύο πόλων: παγκόσμιο κεφάλαιο και περιθώριο. «Από τον δημόσιο χώρο έχουμε στροφή στον πολιτικοποιημένο αστικό χώρο, χώρο κατακερματισμένο από τις πολλαπλές διαφορές».
Η διασπορά  της  συγκεντρωμένης υπερεθνικής εξουσίας σε συνδυασμό με την συρρίκνωση του κατά τόπους παρεμβατικού κράτους, αφήνουν κενά για να εξελιχθεί μια παράνομη δραστηριότητα με πολύπλοκη διασυνοριακή δομή, καθώς  και τοπικά αστικά φαινόμενα (δράση πολιτικών και άλλων συμμοριών).
Ανασύρονται για να καλύψουν το χάσμα, ισχυρά συντηρητικά στερεότυπα, ενώ εντείνεται η διάχυτη και οργανωμένη βία, η καταστολή και ο έλεγχος, η αυτοδικία κοκ

Φιλανθρωπία, εθελοντισμός, επιστροφή στη γη
Η τεράστια ανάπτυξη της φιλανθρωπίας και του εθελοντισμού τείνει σήμερα να εξελιχθεί σε επέλαση μιας βαθειά συντηρητικής ιδεολογίας καθώς επιχειρεί να νομιμοποιήσει την σταδιακή εγκατάλειψη του κοινωνικού κράτους σε θέματα δημόσιας υγείας, ασφάλειας πόλης κλπ.
Η «επιστροφή στη γη» είναι ένα πολύ παλιό ρεύμα, το οποίο αναβιώνει επίσης ως «φάρμακο στην κρίση», αντιτάσσεται στην αστική κουλτούρα που είναι κατάκτηση αιώνων και συσκοτίζει την εναλλακτική πολιτική ενσωμάτωσης της φύσης στον σχεδιασμό και την ζωή των πόλεων.
Υπενθυμίζουμε την ίδρυση στην Γαλλία από τον αββά Lemire, το 1896, της Ligue du Coin de Terre et du Foyer, με άξονα τους «εργατικούς κήπους», οι οποίοι εξασφαλίζουν διατροφικό συμπλήρωμα και έσοδα στους εργάτες, παρθένα ψυχαγωγία στην φύση και αναδόμηση του θεσμού της οικογένειας...

Η πόλη, πεδίο πολιτικής
Η πόλη καθίσταται σύνθετο πολιτικό πρόβλημα, το οποίο δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί παρά σε στενή συνάρτηση με υπερεθνικά και ευρωπαικά πολιτικά ζητήματα.
Στην γενικευμένη τάση αποδόμησης της πόλης δεν αρκεί η στρατηγική της  άρνησης και της διαμαρτυρίας, ούτε η πολιτική αοριστία περί ανάπτυξης.
Απαιτούνται νέες εμβριθείς χαρτογραφήσεις, κεντρικός πολεοδομικός σχεδιασμός και ευρύ πρόγραμμα δημοσίων έργων.
Προυπόθεση είναι μια εναλλακτική πολιτική κουλτούρα, ένα τολμηρό ρυθμιστικό πλαίσιο που θα αμφισβητεί την σημερινή δομή της δημόσιας διοίκησης η οποία πρέπει να επικεντρωθεί στον πολιτικό σχεδιασμό και ταυτόχρονα θα θέτει σε κίνηση τον ιδιωτικό τομέα μέσω μιας οριζόντιας δράσης σχεδιασμού από το επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό της χώρας.
Θα χρειαστούν πειραματισμοί για να βρεθούν βιώσιμες λύσεις. Ομως πρέπει να γίνουν όλα αυτά πρακτικά, «ζώντας στο παρόν και απαντώντας τόσο στις άμεσες ανάγκες των ανθρώπων όσο και στους μακροπρόθεσμους μετασχηματισμούς». Δηλαδή όσο ζουν ακόμη οι νεώτεροι κάτοικοι αυτής της πόλης, όπως θα έλεγε ο Ιμάνουελ Βαλερστάιν...

Φωτεινή Μαργαρίτη (F/M)

#Το κείμενο βασίζεται σε ανακοίνωση της στο 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Βόλος 27- 30/9/ 2012.
# Δημοσιεύθηκε στην "Αυγή της Κυριακής", Ενθέματα, 14 Οκτωβρίου 2012. (εδώ)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου